Lướt TikTok bây giờ, có nhiều từ ngữ mình thấy hơi khó hiểu. Ví dụ: trộm vía, nhả vía, xin vía, chiếc quán, hay buồn cười. Điều lạ lùng là theo tìm hiểu, các từ đó đến từ miền Bắc. Nhưng mắc cười là người nói lại nói giọng miền Nam. Điều này làm một số người khó chịu. Lo sợ là từ ngữ miền Nam ngày càng biến mất.
Đáng lo ngại hơn là nhiều từ ngữ tục tĩu bây giờ được coi là bình thường. Như: vaix loònf, vaix, bố mày, đ*t mẹ. Nó thật lạ và vô văn hóa. Mắc cười hơn là theo mình tìm hiểu, sau chiến tranh, có một số người gọi “Nhà bảo sanh” là “Xưởng đẻ.”
Có đúng như vậy hay không? Nếu đúng thì liệu sau này, từ ngữ miền Nam sẽ bị lu mờ. Vậy chúng ta có thể làm gì?
Mình sinh ra và lớn lên ở Vũng Tàu, nơi có nhiều người từ khắp nơi tới sinh sống. Lớn lên, mình nghe sao thì nói theo, cho nên ít khi nào để ý đến từ ngữ vùng miền. Việt Nam là một nước phong phú về văn hóa, từ ngữ, và bản sắc vùng miền. Chỉ cần đi 100km là bạn sẽ thấy sự khác biệt. Vì yếu tố địa lý và lịch sử, mỗi nơi có giọng nói khác nhau và chính điều này tạo nên sự đa dạng.
Nhưng trong thời gian gần đây, mình cảm thấy khó hiểu với một số từ ngữ các bạn trẻ sử dụng. Chắc là mình đã già nên không bắt kịp xu hướng.
Khi mình nghe nhạc vàng, đọc những bài báo ngày xưa, hay nghe các cô chú lớn ở miền Nam năm 1975 nói chuyện, mình nhận thấy rất nhiều từ mà bây giờ ít ai sử dụng.
- Phi trường: sân bay.
- Đô thành: thủ đô.
- Chánh phủ, chánh trị: chính phủ, chính trị.
- Nhà thương: bệnh viện.
- Tài trợ: bảo trợ.
- Nước hoa: dầu thơm.
Sau hơn vài chục năm, đất nước đã thay đổi và từ ngữ cũng vậy. Điều này đã khiến không ít người cảm thấy lạ lẫm.
Tại sao lại như vậy? Theo mình tìm hiểu, đây là vài lý do:
- Thay đổi của thời thế: Trước đây, kinh tế miền Nam phát triển hơn và Sài Gòn là trung tâm kinh tế. Âm nhạc và nghệ thuật bùng nổ tại đây, cho nên từ ngữ miền Nam có ảnh hưởng và được coi là tiêu chuẩn. Người ta nghe những bài của Trầm Tử Thiêng, Trúc Phương, hay Lam Phương rồi nói theo. Còn bây giờ, kinh tế ở miền Bắc phát triển hơn cho nên vị thế cũng thay đổi.
- Sự giao thoa văn hóa: Miền Nam là vùng đất thu hút người nhập cư từ thuở đầu khai hoang. Người miền Bắc, người Hoa, và người Pháp đến đây để sinh sống. Sự pha trộn đó đã cho ra đời nhiều từ ngữ mới, hay nói đúng hơn là bổ sung nhiều từ ngữ mà nếu thiếu, chúng ta sẽ không biết thay thế bằng gì. Như cà phê, ốp la, đề ba, hay cà rem. Người miền Nam luôn hấp thụ những từ ngữ và văn hóa khác để bổ trợ.
- Ảnh hưởng của truyền thông và báo chí: Có một thực tế này, đó là nếu bạn lướt mạng xã hội, đa số nội dung được nói bằng giọng miền Bắc. Điều này dễ hiểu vì Hà Nội là thủ đô, các cơ quan cấp bộ và báo chí cũng ở đó. Chính vì vậy, từ ngữ Hà Nội có ảnh hưởng hơn. Khi một bản tin hay công văn được phát hành, khả năng cao là nó sử dụng từ ngữ Hà Nội, cho nên người ta coi là tiêu chuẩn.
Người miền Nam cảm thấy hơi chạnh lòng khi các từ ngữ miền Nam xưa dần bị lu mờ bởi thời thế và truyền thông. Các bạn trẻ bây giờ chỉ vô tình nghe rồi nói theo một cách vô thức, mà ít bận tâm tới yếu tố văn hóa.
Vậy, chúng ta có nên lo ngại không, hay đây chỉ là suy nghĩ cực đoan?
Ngôn ngữ thay đổi theo thời gian. Tiếng Việt cách đây 100 năm cũng khác. Bây giờ, nếu đọc những tác phẩm của Tản Đà, Phan Chu Trinh, Trương Vĩnh Ký hay Vương Hồng Sển, bạn sẽ gặp một chút khó khăn.
Không chỉ tiếng Việt, ngôn ngữ nào cũng vậy. Bạn hãy đọc William Shakespeare để coi có hiểu tiếng Anh của những năm 1600 không. Khả năng cao là hơi khó. Không phải vì bạn kém, mà vì ngôn ngữ luôn thay đổi theo thời thế và thời gian. Tiếng Việt cũng không khác.
Quay lại chuyện từ ngữ miền Nam.
Gần như không thể yêu cầu các bạn trẻ của năm 2026 phải sử dụng từ ngữ của thập niên 1970. Khả năng cao là ít ai hiểu và khiến giao tiếp trở nên khó khăn. Ví dụ:
- Nếu một người cách đây vài chục năm nói: “Hôm nay, tôi lên đô thành Sài Gòn, ra phi trường để đón ông chú từ Hoa Kỳ về.”
- Một người của năm 2026 sẽ nói: “Hôm nay, tôi lên Sài Gòn, ra sân bay để đón ông chú từ Mỹ về.”
Cũng là thông điệp và ý nghĩa đó, chỉ vài từ ngữ được thay đổi thôi. Họ không hề ghét bỏ gì miền Nam, chỉ là họ sử dụng từ ngữ họ quen thuộc. Cho nên khi bạn lên án, thường sẽ không có tác dụng gì, và thậm chí còn tạo ra ác cảm. Bạn không thể yêu cầu một ngôn ngữ phải cố định trong khi tất cả mọi thứ đều dần thay đổi.
Nhưng nói vậy không có nghĩa là chúng ta phải chấp nhận thực trạng này. Vì nếu tất cả con người trong nước xài chung từ ngữ thì còn gì là bản sắc và nét riêng nữa. Từ ngữ miền Nam không chỉ là công cụ giao tiếp, nó còn phản ánh văn hóa và ẩn chứa ý nghĩa lịch sử. Khi bị lu mờ, văn hóa và lịch sử miền Nam sẽ trôi vào quên lãng.
Chúng ta không thể ép thế hệ trẻ bây giờ phải nói chuyện như ông bà ngày xưa, đó là điều phi lý. Tuy nhiên, điều chúng ta có thể làm là quảng bá từ ngữ để giữ gìn văn hóa. Không thể làm vậy với tất cả từ ngữ, chỉ có thể với một số thôi.
Ví dụ: nước lèo, xe hơi, xe đò, đậu xe, nhà trẻ, nhà thương, dưa leo hay trái cây.
Để làm vậy, bạn phải hiểu từ ngữ được lan rộng như thế nào. Hay nói theo cách của giới trẻ bây giờ là “từ ngữ được viral như thế nào?”
Nó không lan rộng bằng việc kêu gọi “Bạn phải sử dụng từ này,” mà thường gắn liền với những tác phẩm nghệ thuật, những ấn phẩm văn hoá… Từ từ, nó được lan tỏa. Ví dụ từ “nước lèo.”
- Bạn không thể nói: “Đừng nói nước dùng, phải là nước lèo.”
- Bạn phải áp dụng một cách tự nhiên: “Hôm nay mình đi ăn phở Hòa Pasteur. Mình thích nước lèo ở đây.”
Phê bình, lên án hay chửi bới chỉ biến bạn thành một kẻ cực đoan trong mắt người khác. Không ai muốn lắng nghe một người như vậy. Nếu bạn không biết cách trình bày, giao tiếp và kết nối, kiến thức của bạn là kiến thức chết. Nếu không biết sử dụng văn hóa để thúc đẩy giá trị, đừng phàn nàn từ ngữ miền Nam đang bị thay thế bởi từ ngữ miền Bắc.
Không thể nào bảo tồn hết từ ngữ miền Nam, hay tất cả từ ngữ được sử dụng cách đây nửa thế kỷ. Chúng ta chỉ có thể quảng bá một ít, nhưng là những từ ngữ có ý nghĩa và giá trị cao.
Sau này, liệu từ ngữ miền Nam có hoàn toàn biến mất không? Khả năng là thấp vì con người vẫn còn đây, văn hóa vẫn còn đây, chỉ là nó sẽ bị lu mờ theo thời gian. Như cái tên Sài Gòn, dù bị thay thế hơn nửa thế kỷ, người ta vẫn gọi là Sài Gòn. Họ vẫn hát “Sài Gòn đẹp lắm, Sài Gòn ơi, Sài Gòn ơi” theo bài của Y Vân.
Thay vì ngồi không chửi bới, bạn có thể thúc đẩy giá trị từ từ và tự nhiên. Đó là cách để bảo tồn và quảng bá từ ngữ miền Nam.
Nguyễn Trọng Nhân, TNN Journal, 08.4.2026