Có khoảng 46,600 lao động Việt Nam ở nước ngoài làm việc chui. Đa số ở Nhật, Hàn Quốc, và Đài Loan. Nghĩa là sau khi hết hợp đồng xuất khẩu lao động, thay vì trở về nước, họ lại chọn ở lại để làm việc bất hợp pháp. Họ chấp nhận rủi ro là không được bảo vệ, bị trục xuất, và quyền lợi không được bảo đảm. Tuy nhiên, họ vẫn bất chấp để đánh cược. Lý do là gì?
Họ thiếu ý thức, ích kỷ, hoặc tham tiền? Có thể, nhưng một trong những nguyên nhân là số tiền mà người lao động Việt phải trả là quá cao.
- XKLĐ đi Nhật Bản: Phí quy định là 57 triệu, thu thực tế tới 144 triệu.
- XKLĐ đi Đài Loan: Phí quy định là 78 triệu, thu thực tế tới 123 triệu.
- XKLĐ đi Hàn Quốc: Phí quy định 140 triệu, thu thực tế 293 triệu.
Để so sánh, đây là mức phí các lao động nước khác phải trả để đi Nhật:
- Trung Quốc: $4,400, tương đương 110 triệu.
- Indonesia: $1,700, tương đương 42 triệu.
- Philippines: $710, tương đương 17 triệu.
Nghĩa là họ phải trả đến gấp chục lần để có một suất đi lao động ở nước ngoài. Nhưng số tiền chênh lệch kia đã đi đâu? Một vụ khởi tố gần đây của nhà nước đã phần nào hé lộ nguyên nhân.
Công ty Hoàng Long, Sona, Incoop3 – ba doanh nghiệp xuất khẩu lao động đã bị cáo buộc thu phí của người lao động vượt mức quy định, đồng thời sử dụng số tiền đó để hối lộ các quan chức.
Đây là các doanh nhân liên quan:
- Nghiêm Quốc Hưng, chủ tịch HĐQT kiêm tổng giám đốc công ty Hoàng Long.
- Nguyễn Đức Nam, chủ tịch HĐQT công ty Sona.
- Nghiêm Văn Định, giám đốc công ty Incoop3.
Còn đây là các quan chức liên quan:
- Nguyễn Bá Hoan, cựu Thứ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (cũ).
- Tống Hải Nam, Cục trưởng Cục Quản lý lao động ngoài nước.
- Phạm Viết Hương và Nguyễn Gia Liêm (Cục phó).
- Lê Thanh Hà (Trưởng phòng Hàn Quốc).
Nhưng tại sao lại có vấn nạn này? Theo quy định, doanh nghiệp chỉ được phép đưa người đi XKLĐ khi có hợp đồng và có sự đồng ý của Bộ. Các quan chức liên quan đã cố tình gây khó dễ cho doanh nghiệp nhằm trục lợi cho bản thân. Khi doanh nghiệp đối mặt với rào cản, họ liền nghĩ đến thủ tục “đầu tiên” như văn hóa.
Theo điều tra, Nghiêm Quốc Hưng đã chỉ đạo cấp dưới thu thêm phí từ 45 triệu đến 135 triệu/người. Chính điều này đã đẩy chi phí làm hồ sơ để đi xuất khẩu lao động cao hơn gấp đôi mức bình thường.
Vậy tổng số tiền thu là bao nhiêu? Con số sẽ làm bạn bất ngờ. Trong 4 năm, từ 2020-2024:
- Công ty của Nghiêm Quốc Hưng đã đưa hơn 15,000 người đi xuất khẩu lao động ở Nhật Bản, Hàn Quốc, và Đài Loan.
- Số tiền thu lên tới 1,800 tỷ [$72 triệu], tương đương 120 triệu/người.
- Ngoài ra, họ lập 2 sổ sách kế toán để che giấu mức thu chênh lệch.
Đây chỉ là một công ty trong thị trường xuất khẩu lao động. Ước tính đến 2025, Việt Nam có hơn 860,000 người đi xuất khẩu lao động. Mặc dù tỷ lệ bỏ trốn là 46,600, chiếm khoảng 5%, nhưng nó vẫn đủ cao để trở thành vấn nạn.
Phần lớn người đi xuất khẩu lao động thuộc gia đình nghèo ở các tỉnh miền Trung và miền Bắc. Để có đủ số tiền đóng phí, họ phải mượn bạn bè hoặc vay ngân hàng. Với thu nhập trung bình ở các vùng quê là 5 triệu/tháng, mức phí 150 triệu tương đương 2 năm làm việc.
Đây là mức lương bình quân khi đi XKLĐ, lưu ý là có thể không chính xác:
- XKLĐ Nhật Bản: 30-50 triệu/tháng.
- XKLĐ Hàn Quốc: 40-60 triệu/tháng.
- XKLĐ Đài Loan: 25-35 triệu/tháng.
Khi các lao động đi nước ngoài, họ tìm đủ mọi cách để kiếm thật nhiều tiền để trả nợ. Hợp đồng thường là 3 năm. Họ phải làm 1 năm chỉ để trả tiền vay để đi. Trong khi khoản thu chênh lệch đó là tiền hối lộ bất chính. Nó đã lấy đi thời gian, công sức, và cơ hội của các lao động.
Chưa kể, một số doanh nghiệp Nhật Bản nhận “chiết khấu” để tạo suất thực tập sinh. Các công ty xuất khẩu lao động từ Việt Nam sẵn sàng chi thêm để mua suất. Dựa theo Japan News, một chủ tịch lao động ở tỉnh Chubu nói: “Chúng tôi có thể nhận 20 thực tập sinh ngành may. Bạn sẽ trả chúng tôi bao nhiêu?”
Cho nên, chi phí để đi xuất khẩu lao động được đội lên và người lao động là người gánh.
Chính vì điều này, nhiều người đã chọn ra ngoài làm chui khi hết hợp đồng. Vì nếu trở về nước, họ không có gì và phải bắt đầu lại từ đầu. Nếu không vì khoản thu chênh lệch, họ đã có thêm tiền và không cần phải làm chui.
Việc mức phí quá cao không phải là yếu tố duy nhất, nhưng là một yếu tố hàng đầu giải thích vì sao lao động Việt Nam hay bỏ trốn làm chui. Để hình dung, trong năm 2019, có 9,000 lao động nước ngoài bỏ trốn ở Nhật. Trong đó có 64% là người Việt Nam. Đến năm 2026, con số và tỷ lệ có thể khác. Không phải ai cũng muốn làm điều này, mà đó là một phần hậu quả của tình trạng quan liêu.
Nguồn tin tham khảo: Japan News, Đại sứ quan Nhật ở Việt Nam, báo Tuổi Trẻ, báo VNExpress.
Nguyễn Trọng Nhân, TNN Journal, 07.4.2026