Mình yêu Sài Gòn. Chưa có lý do gì khiến mình phải ghét nơi này. Sài Gòn là tuổi trẻ của mình, là tương lai của hàng triệu con người. Sài Gòn cho mình gặp gỡ những người bạn mới, góp phần tạo nên chính mình của hiện tại.
Nếu phải dùng một từ để nói lên cảm xúc của mình về Sài Gòn bây giờ, thì có lẽ là “thương”, “thương xót”.
Chưa bao giờ mình thấy thương cho Sài Gòn như bây giờ.
Hạ tầng xuống cấp
Cuối tháng 7, khi trở về từ miền Trung, đáp xuống sân bay Tân Sơn Nhất rồi bắt xe vô trung tâm Sài Gòn, trước mặt mình là con đường chật cứng xe cộ, phía trên là bầu không khí đục ngầu vì bụi.
Chiếc xe phải nhích từng chút một, tài xế thì liên tục than phiền. Trước đó, mình đã mất 15 phút để tìm ra chỗ chờ xe công nghệ. Khu vực chờ xe cũng sơ sài, nhỏ hẹp và cũ kỹ.
Nếu bạn đã đi tới những thành phố khác như Pleiku, Đà Nẵng, Hải Phòng, Hà Nội rồi quay lại Sài Gòn, bạn sẽ thấy cơ sở hạ tầng ở đây quá xuống cấp. Có những con đường ở Sài Gòn mình chạy qua hàng trăm lần, nó đã hư hỏng theo thời gian.
Bạn chắc chắn không xa lạ với những mặt đường đầy vết nứt, ngập ổ gà, nắp cống thì nổi lên cao, lề đường thì bung gạch, nhưng chờ hoài vẫn không được nâng cấp.
So với Hà Nội thì đường xá Sài Gòn đã bị bỏ xa.
Cao tốc ở miền Nam thua xa miền Bắc
Nếu Google “cao tốc ở Việt Nam” và coi trên bản đồ, bạn sẽ thấy một thực tế: miền Bắc có nhiều cao tốc hơn miền Nam.
Mình nói ra điều này không phải để phân biệt vùng miền, mà để miêu tả sự chênh lệch.
Năm trước, mình và cô bạn Hà Nội đi từ trung tâm Hoàn Kiếm tới Hải Phòng rồi đến Hạ Long chỉ mất khoảng 3 tiếng. Đã quá quen với giao thông Sài Gòn, mình vô thức nghĩ rằng: “chắc phải mất nửa ngày.” Nhưng khi di chuyển trên cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, mình mới nhận ra sự “lạc hậu” của bản thân.
Cao tốc ở ngoài Bắc không thua kém gì Malaysia hay Đài Loan. Cho nên, không khó hiểu khi trong chục năm trở lại đây, kinh tế miền Bắc đã vượt mặt miền Nam.
Ước tính, miền Bắc có hơn 1,000 km cao tốc đang hoạt động, còn miền Nam thì chỉ có 500 km. Có thể mình sai, và mình cũng mong là như vậy.
Vậy cao tốc thì liên quan gì tới kinh tế?
Đơn giản, một nhà máy muốn vận chuyển hàng hóa thì phải cần cao tốc. Tốc độ di chuyển càng nhanh, thì kinh tế tăng trưởng càng nhanh.
Người Trung Quốc có câu: “Muốn phát triển, hãy xây đường xá.”
Một nông dân trồng rau ở miền Tây hay Lâm Đồng muốn chở hàng vô Sài Gòn thì phải mất 7 – 8 tiếng. Nếu có cao tốc thì chỉ còn 2 – 3 tiếng. Rau sẽ tươi hơn, bán được giá hơn. Thiếu cao tốc làm chậm sự tăng trưởng, và kéo lùi động lực phát triển.
Ngay cả Bình Dương và Đồng Nai, nơi được coi là “nhà xưởng” của miền Nam, cũng thiếu cao tốc so với miền Bắc.
Nhưng bất chấp những rào cản, Đông Nam Bộ vẫn là trung tâm công nghiệp của cả nước.
Đáng thương nhất là Sài Gòn. Mình đi từ Vũng Tàu lên Xuyên Mộc, xuống Bà Rịa, qua Long Sơn rồi về lại Vũng Tàu, thấy đường xá ở đây được cải thiện rất nhiều. Các tỉnh lân cận bây giờ cũng đang vượt mặt Sài Gòn về đường xá.
Quy hoạch lộn xộn
Nói về đường xá thì phải nhắc tới quy hoạch đô thị.
Chạy xe ở Bình Thạnh, Tân Bình và Gò Vấp, mình có cảm giác như lạc vào ma trận. Đường xá uốn cong, nhiều hẻm, hai bên đầy quán xá. Nếu không tin, bạn có thể nhìn trên Google Map.
Để so sánh, bạn hãy nhìn quận 1 và quận 3. Hai Quận này được Pháp quy hoạch theo mô hình bàn cờ, dễ đi và dễ nhớ, hai bên đường là cây xanh mát. Tại sao những nơi khác không được như vậy?
Trên lề đường ở Sài Gòn, mình không thể đi bộ một cách thoải mái. Nó luôn bị lấn chiếm bởi hàng quán hoặc chỗ đậu xe. Chúng ta không thể trách người đi xe máy. Quy hoạch ở Việt Nam không có nhiều bãi giữ xe tập trung, đặc biệt là những khu vực đông đúc.
Bây giờ mình thấy, Sài Gòn của Nguyên Sa trong lời hát “Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát” bây giờ không còn nữa.
Dân số quá tải
Sài Gòn bây giờ có khoảng 10 triệu người, chưa tính khách vãng lai. Tuy nhiên, nó không phải là một con số khủng.
Hãy so sánh mật độ dân số của Sài Gòn với vài thành phố khác:
- Sài Gòn: 4.5 ngàn người/km vuông.
- Singapore: 8.5 ngàn người/km vuông.
- Bangkok: 5.2 ngàn người/km vuông.
- Tokyo: 6.3 ngàn người/km vuông.
- New York: 11.3 ngàn người/km vuông.
Sài Gòn luôn có vẻ đông đúc, nhưng nếu tính theo mật độ dân số, nó vẫn ít hơn Singapore, Tokyo hay New York – những thành phố dù cũng có kẹt xe nhưng không khủng khiếp như Sài Gòn.
Vậy lý do nằm ở đâu?
Sài Gòn đang thiếu hệ thống giao thông công cộng hiện đại và hiệu quả, đặc biệt là metro.
Vì không có hệ thống metro bao phủ, nên bạn luôn có cảm giác “kẹt người”. Bước ra đường là tiếng ồn của hơn 8 triệu chiếc xe máy.
Nếu có hệ thống xe điện mở rộng ra Vũng Tàu, Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh và Long An, người dân sẽ dọn ra ngoại ô sống nhiều hơn, xe máy sẽ ít hơn.
Còn bây giờ, người ta chen nhau sống ở trung tâm để tiết kiệm thời gian.
Ô nhiễm và ít cây xanh
Dựa theo IQAir, TPHCM thường xuyên nằm trong top các đô thị ô nhiễm không khí nhất, mặc dù thua Hà Nội.
Vào những ngày nóng, chỉ số AQI có thể lên tới 194. Cộng thêm 8 triệu chiếc xe máy và 10 triệu con người, Sài Gòn trở nên ngột ngạt và khó thở.
Hãy nhìn trên Google Map, Sài Gòn có quá ít cây xanh. Tư duy xây dựng bây giờ là bê tông hóa.
Người ta thích đổ bê tông thay vì trồng cỏ và cây. Khi nhìn những tấm ảnh về Sài Gòn xưa, một thành phố đầy cây, dễ hiểu vì sao người ta gọi là Hòn Ngọc Viễn Đông.
Còn bây giờ, Hòn Ngọc Viễn Đông chỉ là quá khứ…
Mưa là ngập
Mình đã sống ở quận 10, Bình Thạnh, quận 7, Nhà Bè, Quận Tư và quận Nhất.
Tuy mỗi nơi mỗi khác, nhưng đều có chung một điểm: Mưa là ngập, chỉ là ít hay nhiều.Bây giờ còn có hiện tượng không cần mưa cũng ngập, vì thủy triều lên.
Đây không phải là lỗi của Sài Gòn hay người Sài Gòn, mà là biến đổi khí hậu. Nhưng không lẽ chúng ta đứng im để chịu trận? Mưa là tự nhiên. Ngập một lần cũng là tự nhiên, nhưng ngập nhiều lần thì cần phải xem lại, đó là nhân tai.
Khi nhìn qua những thành phố Singapore, Tokyo, họ nâng cấp hạ tầng để sống chung với lũ. Có nghĩa là họ đối phó thay vì đứng im gánh chịu. Mình tự hỏi là chừng nào Sài Gòn mới làm theo?
Quy hoạch giống như tình yêu, muốn thì tìm cách, không muốn thì ta tìm cớ.
Nguy cơ chìm vì biến đổi khí hậu
Ngập chỉ là chuyện nhỏ. Mối đe dọa lớn nhất đối với SG là nguy cơ bị nhấn chìm.
Theo một số báo cáo, Sài Gòn đang chìm nhanh thứ hai thế giới. Khi khí hậu biến đổi và nước biển dâng cao, ngập sẽ trở thành quy luật. Vài chục năm nữa, Sài Gòn có thể sẽ trở thành một Venice.
Đó là nói một cách hài hước và mỉa mai, chứ người dân ở đây không ai muốn đi lại bằng xuồng hết.
Khoảng cách giàu nghèo
Nếu sống ở đây đủ lâu, bạn sẽ hiểu được ý nghĩa của câu: Sài Gòn hoa lệ. “Hoa lệ” là đẹp một cách lộng lẫy.
Cách miêu tả này dành cho Sài Gòn của trước đây. Khi bạn nhìn lại những tấm ảnh Sài Gòn xưa, bạn cứ tưởng là một thành phố nào ở châu Âu, với kiến trúc Pháp phủ đầy cây xanh.
Cũng có thể đó là cảm giác của riêng mình. Còn bây giờ, hoa lệ là hoa cho người giàu, lệ cho người nghèo. Khoảng cách giàu nghèo ở Sài Gòn bây giờ vô cùng lớn.
Một gia đình có thể là một triệu phú, nhưng trước nhà là một người ăn xin. Một người mẹ tiễn con mình đi du học, nhưng kế bên cũng là một bà mẹ tiễn con đi xuất khẩu lao động. Bạn uống một ly matcha 70 ngàn, nhưng nhân viên phục vụ chỉ được trả 23 ngàn/tiếng.
Mình có cảm giác ở đây có hai tầng lớp: giàu và nghèo, và thiếu đi một tầng lớp trung lưu.
Giá nhà tăng chóng mặt và thiếu cơ hội mua nhà cho người trẻ
Người trẻ Sài Gòn bây giờ đối mặt với hai thử thách: giá cao nhưng lương thấp.
Một nhân viên văn phòng năm 2025 không khó để có lương 20 triệu.
Nghe thì cao, nhưng nếu lấy giá vàng làm tiêu chuẩn, thì so với 10 năm trước đây, mức lương đó gần như không tăng.
Một chung cư bình dân 3 tỷ. Vậy thì cần phải làm bao lâu mới đủ tiền mua? Sẽ rất khó nếu không có sự hỗ trợ từ gia đình.
Khi người trẻ không mua được nhà và không xây được tổ ấm, họ sẽ tìm tới một nơi khác, hoặc tự giảm bớt mục tiêu, trong đó có việc kết hôn và đẻ con.
Phương ngữ miền Nam dần lu mờ
Bỏ qua những yếu tố vật chất và vĩ mô, điều khiến nhiều người miền Nam chạnh lòng, đó là văn miền Nam dần bị lu mờ.
Ngôn ngữ là một sinh thể sống, nó phải thay đổi theo thời gian. Đó là quy luật. Nhưng có những sự thay đổi không đến từ sự giao thoa tự nhiên, mà bị thúc đẩy một chiều.
Nhiều cô chú Việt kiều khi trở về, sử dụng những từ mình cảm thấy lạ lẫm. Ví dụ: chánh phủ, tài chánh, bảo trợ, phi trường, phi cơ, nhà thương. Khi tìm hiểu, mình mới biết đó là những phương ngữ đẹp đẽ đã bị lu mờ của miền Nam xưa.
Cái giọng ở Sài Gòn bây giờ cũng dần bị phai nhạt, bởi vì sự pha trộn của các vùng miền khác.
Nhiều bạn trẻ Sài Gòn bây giờ nói “nước dùng” thay cho “nước lèo”, “bát” thay cho “chén”, “ngõ” thay cho “hẻm”, “xiên bẩn” thay cho “cá viên chiên”, “dỗi” thay cho “giận”, “ô tô” thay cho “xe hơi” và “Thành phố Hồ Chí Minh” thay cho “Sài Gòn”.
Mình tự nhiên nhớ lại câu: “văn hóa còn là thành phố còn”. Khi từ ngữ miền Nam bị phai mờ, thì sau này Sài Gòn cũng sẽ như vậy.
Lịch sử bị phai mờ
Bạn có thể thấy, công viên Chi Lăng bây giờ là một trung tâm thương mại. Đường Tự Do trước đây trở thành đường Đồng Khởi, đường Duy Tân trong bài “Trả lại em yêu” bây giờ là đường Phạm Ngọc Thạch, còn thương xá Tax đang là bãi đất trống.
Không có gì tồn tại mãi, những nơi lưu giữ ký ức của Sài Gòn cũng vậy. Nhưng phải chi điều đó diễn ra nhẹ nhàng hơn, để lớp trẻ sau này không chỉ nhìn thấy Sài Gòn xưa trong sách. Ở nơi nào cũng vậy, lịch sử là một thứ bổ trợ. Rất ít ai có đủ năng lượng và thời gian để tìm tòi.
Cũng chính vì điều này, nhiều người lo ngại là trong tương lai, Sài Gòn sẽ ra sao?
Theo mình, cái tên Sài Gòn vẫn còn được nhớ lại qua các bài thơ, bài hát và công trình lịch sử. Những câu thơ của Nguyên Sa, bài hát của Y Vân sẽ ghi khắc Sài Gòn trong sách sử.
Và Sài Gòn có còn tồn tại và được nhớ tới hay không, điều này phụ thuộc vào thế hệ trẻ. Mình tin chắc rằng nhiều người cũng giống mình, sẽ không để chuyện này xảy ra.
Nhiều người cũng sẽ như mình, Sài Gòn với họ là tuổi trẻ, là tương lai, là ký ức, và cũng là hy vọng.