Một buổi tối nọ, nhạc sĩ Minh Khang đang say xỉn đi xe Grab. Ngồi ghế sau, anh ấy mất bình tĩnh rồi lẩm bẩm: “Mày lái đi, mày tinh tướng cái gì. Là sao? Tao đấm 10 thằng như mày rồi.” Kèm theo đó là một số hành vi đe dọa tài xế.
Anh tài xế, tên Nguyễn Tiến Hùng, mới đáp lời: “Anh cứ bình tĩnh, để em lái xe.”
Chuyến xe kết thúc. Ai về nhà người nấy. Nhưng sau đó, anh tài xế đăng clip công khai lên mạng xã hội. Sau một đêm, nó trở thành tâm điểm chú ý và tranh cãi.
Vài ngày sau, anh nhạc sĩ đã công khai xin lỗi. Nói rằng lúc đó mình say xỉn, cho nên mất kiểm soát. Tuy nhiên, anh cũng đã báo cáo lên Grab. Grab yêu cầu anh tài xế phải xóa clip, nhưng anh ấy không chịu. Cuối cùng, Grab đã sa thải anh tài xế.
Điều này làm công chúng phẫn nộ. Cộng đồng mạng chia thành hai phe:
- Bên đa số chửi anh nhạc sĩ là vô duyên, vô học, trịch thượng, và coi thường người khác.
- Bên thiểu số thì trách anh tài xế đã không tôn trọng khách hàng.
Điều này khiến mọi người đặt câu hỏi về quyền lợi của tài xế xe công nghệ, hay là lao động trong nền kinh tế gig. Đây có phải là sự bao che của Grab, khi đã không bảo vệ đối tác của mình? Hay họ đã làm đúng quy định để bảo vệ quyền lợi khách hàng?
Hãy cùng tìm hiểu.
Nhạc sĩ Minh Khang, Grab, và tài xế – ai đúng, ai sai?
Anh tài xế đúng và sai
Phần đông công chúng đứng về anh tài xế Grab. Cho rằng anh ấy đã bị khách hàng đe dọa và Grab đã không bảo vệ. Nhưng nghĩ vậy thì chưa đủ. Lý do Grab cắt hợp đồng cộng tác với anh là như sau.
Anh tài xế đã đăng danh tính và thông tin của khách hàng lên mạng xã hội khi họ chưa cho phép. Có thể anh ấy vô tình không biết nhạc sĩ Minh Khang là ai và chỉ muốn tham khảo ý kiến cộng đồng.
Tuy nhiên, khi đưa lên mạng thì khó mà xóa được. Đây là vi phạm cam kết bảo vệ danh tính khách hàng, một điều quan trọng trong ngành dịch vụ.
Grab đúng và sai
Grab đã đúng khi bảo vệ quyền lợi của khách hàng. Trong bất cứ tình huống gì, tuyệt đối không được để lộ thông tin khách hàng.
Họ cũng đã yêu cầu anh tài xế phải xóa clip hai lần, nhưng anh ấy cho rằng mình không làm gì sai và cần được bảo vệ. Khi không tìm được giải pháp, họ chọn cách chặn app và không cho anh ấy chạy Grab nữa. Họ đã sai khi đã quá cứng ngắc trong cách cư xử, và chính điều này làm cộng đồng phẫn nộ.
Nhạc sĩ Minh Khang đúng và sai
Còn về phía nhạc sĩ Minh Khang. Anh ấy đã sai khi đã cư xử kém, say xỉn và đe dọa tài xế. Khi là người của công chúng, anh ấy nên hiểu rằng mọi người kỳ vọng nhiều hơn, nhất là về văn hóa ứng xử.
Anh ấy đúng khi đã báo cáo lên Grab. Nhưng đã quá muộn, khi Grab sa thải anh tài xế, và điều này biến anh thành tội đồ. Trong mắt công chúng, anh là kẻ thượng đẳng không tôn trọng người lao động.
Cách xử lý tốt cho các bên là gì?
Sự tranh cãi về việc ai đúng ai sai đã đi lệch hướng. Nó hơi trẻ con. Ít ai bàn về văn hóa ứng xử. Hậu quả là cả ba bên đều thua. Anh tài xế mất việc, Grab bị chê, và nhạc sĩ bị chửi.
Cách cư xử toàn thắng cho các bên nên là như sau:
- Anh nhạc sĩ Minh Khang: “Xin lỗi anh Hùng. Hôm đó tui xỉn nên mất kiểm soát và đã nói những lời không hay. Tôi mong anh bỏ qua.”
- Anh tài xế: “Thôi tôi hiểu. Ai cũng mắc sai lầm. Tôi thông cảm. Không có gì đâu anh.”
- Grab: “Tại sao hai ông không làm vậy từ đầu đi? Cư xử như trẻ con rồi giờ cộng đồng lại chửi Grab. Lãng xẹt.”
Khoan nói về luật pháp hay quy định, văn hóa ứng xử nên được đặt lên hàng đầu. Nếu vậy thì sẽ không có gì để nói.
Chúng ta có thể hỏi thêm những câu sau đây.
Tài xế Grab có phải là nhân viên không hay là cộng tác viên?
Theo quy định, tài xế Grab là cộng tác viên, chứ không phải là nhân viên. Mô hình của Grab là kinh tế gig, họ là nền tảng kết nối khách hàng với tài xế. Ban đầu, ý tưởng này nhằm giải quyết vấn đề lao động vãng lai, tận dụng nguồn lực có sẵn để tiết kiệm chi phí. Nghĩa là bạn có chiếc xe và rảnh vài tiếng mỗi ngày, nên sẽ chạy để kiếm thêm thu nhập.
Nhưng khi đến Việt Nam, chúng ta có quá nhiều lao động nhàn rỗi nên nhiều người coi đây là công việc toàn thời gian. Nhiều người còn mua xe trả góp để chạy chuyên nghiệp. Nó sẽ không là vấn đề. Nhưng khi có một sự cố xảy ra, tài xế không có quyền lợi hay phúc lợi gì. Nền tảng, ở đây là Grab, nắm tất cả lợi thế.
Không chỉ là Grab, mà những nền tảng khác như Uber cũng tương tự. Họ coi tài xế là cộng tác viên, có thể chấm dứt bất cứ lúc nào. Suy nghĩ đơn giản là ngoài kia có quá nhiều tài xế khác. Mất một thì còn mười. Cho nên Grab đã chọn sa thải anh tài xế. Tuy nhiên, họ không ngờ rằng điều này đã biến họ thành tội đồ trong mắt công chúng.
Tài xế được bảo vệ như thế nào?
Mình là người thường xuyên sử dụng Grab. Hỏi các tài xế thì họ trả lời như sau:
- Làm việc này thì phải tự lo mọi thứ. Từ xe, bảo hiểm xe, bảo hiểm y tế, cho đến thuốc men. Khi có sự cố thì mình phải tự chịu.
- Nhiều lúc khách đặt xe, mình chạy tới và phải chờ khách thêm 5-10 phút nhưng không dám phàn nàn vì sợ bị đánh giá 1 sao.
- Bây giờ nhiều người chạy quá và mức chiết khấu ngày càng cao. Ví dụ, chạy xe 4 bánh đi 2.5 km. Giá cước là 39,000đ nhưng tài xế chỉ được nhận 25,000đ, tính ra là 10,000đ/km. Những lúc kẹt xe thì vẫn chỉ được nhiêu đó.
Vì là cộng tác viên, tài xế phải chịu nhiều bất lợi khi không được bảo vệ như nhân viên. Họ không tham gia Bảo Hiểm Xã Hội, không có bảo hiểm thất nghiệp, và không có ai đại diện để bảo vệ quyền lợi. Nói theo cách của nhiều nhà phân tích, tài xế đã trở thành một con số trong bộ máy thuật toán.
Trong trường hợp này, tài xế đã bị sa thải, và không có khả năng kháng cáo. Chúng ta có thể hỏi là: nếu không có các nền tảng khác như Xanh SM hay Be thì sao? Nhất là anh ấy đang trả góp xe. Sức mạnh và quyền lợi không cân bằng giữa nền tảng và tài xế, giống như giữa người lao động và chủ doanh nghiệp.
Cũng chính vì điều này, anh ấy đã đăng clip lên mạng xã hội, để cầu cứu cộng đồng mạng. Nếu không làm như vậy, thì liệu chúng ta có biết tới vụ này không, quyền lợi của anh ấy có được bảo vệ không?
Tại sao bây giờ cái gì cũng đưa lên mạng xã hội?
Lý do chính là người ta mất niềm tin vào luật pháp, công lý, và sự công bằng. Người ta không tin rằng vấn đề sẽ được giải quyết. Cho nên họ coi mạng xã hội là toà án, và cộng đồng là thẩm phán. Người ta đăng lên mạng mọi thứ, từ tranh chấp đất đai, ngoại tình, lừa đảo, cho bạn mượn tiền nhưng không trả, cho đến khách hàng bất lịch sự. Mình gọi đây là công lý hỗn loạn.
Điều này vừa tốt vừa xấu. Tốt là nó phơi bày vấn đề, để công chúng phán xét. Xấu là nó dễ bị cuốn theo sự phẫn nộ của đám đông. Khi mất kiểm soát, thì nó sẽ thay thế pháp luật. Người ta không cần biết đúng sai, họ chỉ chửi.
Anh tài xế này cũng vậy. Anh ấy đã sai khi tung clip lên mạng xã hội mà không xin phép khách hàng. Đây là một điều cấm kỵ. Nhưng có lẽ vì quá mất niềm tin, cho nên anh ấy chọn cách này và đã trả giá. Hên cho anh ấy là còn vài nền tảng khác như Xanh SM hay Be.
Tài xế có được đánh giá khách hàng hay không?
Khách hàng có thể đánh giá tài xế. Ngược lại thì sao? Khác với ngộ nhận, tài xế được quyền đánh giá khách hàng và quán ăn. Sau mỗi chuyến, họ có thể chấm điểm và phê bình. Tuy nhiên, nói chuyện với các bạn tài xế, thì câu trả lời không rõ ràng. Nếu khách hàng phàn nàn tài xế, thì sẽ được xử lý. Còn nếu tài xế phàn nàn về khách hàng thì sao?
Một số tài xế đã “vô tình” bị khoá app vì sự hiểu lầm, và họ không có cách để kháng cáo. Từ góc nhìn của doanh nghiệp, họ có quá nhiều vụ để xử lý, nên luôn bị quá tải. Một lần nữa, sự bất lợi luôn nằm ở tài xế. Vì họ chỉ là cộng tác viên, có thể bị ngừng hợp đồng bất cứ lúc nào.
Đây chính là sự mất cân bằng. Nếu anh tài xế kia là một nhân viên, công ty sẽ đưa ra giải pháp, chứ không xử lý đột ngột.
Tại sao nền tảng lại bảo vệ khách hàng hơn tài xế?
Đơn giản là vì khách hàng là người mang lại doanh thu. Ngược lại, nếu không có tài xế này, thì sẽ có 10 tài xế khác. Những người làm trong ngành dịch vụ rất sợ bị khách hàng phàn nàn. Vì họ không có cách nào để kháng cáo.
Nhiều nhà phân tích đã đặt câu hỏi là cần quản lý mô hình kinh tế gig để bảo vệ người lao động. Chúng ta cần một khuôn khổ pháp lý, để cân bằng giữa nền tảng và cộng tác viên.
Nếu điều này xảy ra với Be hay Xanh SM thì sao?
Bởi vì vụ nhạc sĩ Minh Khang và tài xế xảy ra với nền tảng Grab, nên người ta chỉ trích Grab. Nhưng nếu nó xảy ra với Be hay Xanh SM, thì họ cũng giải quyết tương tự. Anh tài xế kia cũng bị chặn và không có quy trình để kháng cáo.
Cho nên vấn đề không phải là nền tảng nào, mà là một khuôn khổ quản lý, để cân bằng quyền lợi cho đôi bên.
Có nên tiếp tục đi Grab không?
Đây là quyết định của mỗi người. Riêng mình thì hay đặt đồ ăn trên Grab, vì thói quen và có nhiều lựa chọn hơn. Điều quan trọng là chúng ta phải tìm được tiếng nói chung, chứ không phải là chửi nền tảng này, rồi kêu gọi nhảy qua nền tảng nọ. Bởi vì nếu vụ này không xảy ra với Grab, thì sẽ xảy ra với nền tảng khác. Lúc đó thì chúng ta sẽ làm gì?
Tại sao lại có quá nhiều người chạy Grab như vậy?
Lý do chính là chúng ta thừa lao động. Việt Nam đang có khoảng 52 triệu người trong lực lượng lao động, và chúng ta không tạo đủ việc làm. Cho nên nhiều người chọn nền kinh tế gig. Ở Mỹ và châu Âu, đối tượng tham gia là những người cần công việc tạm thời.
Ở Mỹ, theo khảo sát của Uber, 70% tài xế có công việc toàn thời gian, và chỉ coi việc chạy xe là phụ. Họ không bị phụ thuộc vào bất cứ nền tảng nào. Còn ở Việt Nam, tuy không có khảo sát, nhưng chúng ta có thể đoán, là đa số người coi đây là công việc toàn thời gian. Cho nên họ không có lợi thế gì khi đàm phán.
Chúng ta cần tài xế chạy xe và nhân viên giao hàng. Nhưng nhấn mạnh, đây chỉ nên là công việc tạm thời và bán thời gian. Bởi vì trong dài hạn, tài xế sẽ không có phúc lợi gì, và không có sự thăng tiến.
Họ nên sử dụng công việc này để kiếm tiền tạm thời, trong khi theo đuổi mục đích khác. Có thể là đi học, tìm việc làm, hay là khám phá. Đừng phụ thuộc vào bất cứ nền tảng nào. Đây cũng là sự nguy hiểm của nền kinh tế gig.
Sau tất cả, giải pháp tốt nhất nên là gì?
Trước tiên là đừng cư xử như trẻ con, và đừng cứng ngắc với các quy định. Không có luật nào hoàn hảo và không có quy định nào có thể áp dụng cho tất cả. Từ góc nhìn của một hành khách, mình muốn có sự cân bằng giữa nền tảng và tài xế. Ở đây là giữa Grab và anh tài xế Nguyễn Tiến Hùng.
Chúng ta có thể tham khảo các nước phát triển khác như Mỹ, Úc và châu Âu.
- Tài xế có thể tham gia hiệp hội và công đoàn, để được bảo vệ quyền lợi. Khi có vấn đề gì, thì sẽ có người đại diện, thay mặt mình giải quyết.
- Hiệp hội tài xế có thể đàm phán với nền tảng về việc xây dựng một quy trình để kháng cáo. Ví dụ, vi phạm gì sẽ bị chặn app, nếu bị chặn app thì phải làm gì?
Quay lại chuyện nhạc sĩ Minh Khang và tài xế. Giải pháp tốt nhất là cả hai nên làm hoà, thay vì nói đúng sai, bởi vì quyền lợi không cân bằng. Khách hàng không phải lúc nào cũng đúng và đám đông cũng vậy.
Nguyễn Trọng Nhân, TNN Journal, 20.3.2026