Chúng ta bắt đầu với một chân lý không thể cãi: kinh tế thị trường thắng, còn kinh tế bao cấp thua.
Có những thứ cần được lặp lại bởi vì nhiều người không chịu tin. Nguyên lý thị trường là một ví dụ. Adam Smith đã phải viết một cuốn sách ngàn trang để quảng bá thuyết bàn tay vô hình, rằng khi con người theo đuổi lợi ích riêng của họ, họ được thúc đẩy để phục vụ người khác.
Ludwig von Mises của trường phái kinh tế Áo đã phải giải thích liên tục vài chục năm chỉ để bảo vệ sự kỳ diệu của thị trường. Còn Milton Friedman đã thực hiện cả ngàn bài giảng, để rồi chỉ muốn người ta nhớ rằng sự lựa chọn của con người tự do có kết quả tốt hơn một nhóm người hoạch định.
Nhưng tại sao? Sau đây là vài sự khác biệt cơ bản nhưng quan trọng nhất giữa hai hệ thống.
Những khác biệt cơ bản giữa hai hệ thống
- Kinh tế thị trường cho phép tư hữu, kinh tế bao cấp thì không.
- Kinh tế thị trường có động cơ lợi nhuận cá nhân, kinh tế bao cấp (cho rằng) vì lợi ích chung.
- Kinh tế thị trường dùng giá cả để phân phối, kinh tế bao cấp dùng tem phiếu.
- Kinh tế thị trường có sự linh hoạt, kinh tế bao cấp dựa theo hoạch định tập trung.
- Kinh tế thị trường tạo sự cạnh tranh, kinh tế bao cấp thiên về độc quyền.
Bài học kinh tế đơn giản từ một quán trà sữa
Hãy tưởng tượng, bạn bán trà sữa nhưng không được kiếm lời. Không cần biết bạn pha ngon cỡ nào, vào cuối ngày, lợi nhuận của bạn sẽ bị gom lại và chia đều với những người không làm gì. Bạn sẽ cảm thấy thế nào?
Ban đầu, có thể bạn sẽ vui vì mình chia sẻ thành quả với người khác. Nhưng từ từ, bạn cảm thấy chán nản. Trong khi bạn phải thức khuya dậy sớm, làm từ sáng đến tối, còn người kia không làm gì nhưng lại hưởng phân nửa lợi nhuận của bạn.
Dần dần, bạn mệt mỏi và mất động lực để tiếp tục. Bạn sẽ nói trong đầu: “Tại sao mình phải cố gắng trong khi mình không hưởng gì?” Rồi đến một mức nào đó, bạn buông bỏ.
Kết quả là trà sữa bạn làm sẽ ngày càng tệ. Không phải vì bạn kém hơn mà vì bạn không có lý do gì để phấn đấu. Khi con người không có tư hữu, hay quyền sở hữu, họ không có động lực gì để làm giàu. Đó là kinh tế bao cấp.
Bạn sẽ mất động lực nếu kinh doanh trong nền kinh tế bao cấp.
Quyền sở hữu và cạnh tranh tạo ra chất lượng
Kinh tế thị trường thì ngược lại. Bạn có quyền sở hữu và có quyền hưởng thành quả. Đó là vì sao chúng ta có Phúc Long, Katinat, Phê La, và rất nhiều quán trà sữa độc lập khác.
Nếu một quán làm không tốt, họ sẽ nhanh chóng bị thay thế, vì người tiêu dùng có quyền lựa chọn.
Không ai làm không công bao giờ. Bạn có chịu làm không lương không? Đừng nói với tôi là có nha.
Cho nên đừng trách ai lười biếng hay thụ động khi họ không được sở hữu thành quả của mình. Trà sữa chỉ là ví dụ thôi. Bạn có thể áp dụng nguyên lý này vào bất cứ thứ gì, ở bất cứ nơi đâu.
Bài học từ Cuba
Cuba vào cuối thập niên 1950 là một trong những nước giàu có nhất trong khối Mỹ Latin. Nhưng kể từ khi Fidel Castro điều hành và áp dụng mô hình kinh tế bao cấp, Cuba trở nên nghèo nàn và lạc hậu.
Đến bây giờ, người dân vẫn xài tem phiếu và cà phê là một thứ xa xỉ. Khoảng 30% người dân Cuba phải sống lưu vong, vì quê hương họ không cho họ cơ hội để phát triển.
Bán đảo Triều Tiên: Hai mô hình cho ra hai kết quả khác biệt
Bắc Hàn và Hàn Quốc là một ví dụ tiêu biểu. Trong khi Hàn Quốc bây giờ là một tiểu cường quốc, Bắc Hàn lại được nhớ đến là một “tiểu chí phèo” với vũ khí hạt nhân.
Môi trường tự do của Hàn Quốc đã tạo ra những Bi Rain, BlackPink, BTS, và Big Bang. Ngược lại, bạn có biết ca sĩ Bắc Hàn nào không?
Hàn Quốc đã xuất khẩu điện ảnh với những tác phẩm như Ký Sinh Trùng, Trò Chơi Con Mực. Còn Triều Tiên thì đang làm phim ca tụng một cá nhân nào đó.
Về kinh tế, Hàn Quốc có những Samsung và Hyundai đang có chỗ đứng cố định trong thị trường. Khả năng cao bạn đã sử dụng một sản phẩm của Hàn Quốc mỗi ngày, dù là cái điện thoại, xe hơi, mỹ phẩm, hay kim chi.
Với GDP đầu người $33,000, Hàn Quốc đã bỏ xa người anh em Bắc Hàn. Trong khi người dân Hàn Quốc sở hữu hộ chiếu xếp hạng thứ hai và được tự do đi 193 nước, người dân Bắc Hàn đang nghèo đói và những ai may mắn đã vượt biên.
Sự khác biệt là gì? Bắc Hàn theo kinh tế bao cấp, còn Hàn Quốc theo kinh tế thị trường
Trung Quốc và bước ngoặt cải cách
Trung Quốc cũng là ví dụ nổi tiếng khác. Nhiều người bây giờ chỉ thấy Trung Quốc có những Xiaomi, Alibaba, BYD, Huawei, hay Oppo. Du học sinh Trung Quốc có mặt ở khắp nơi và trở thành một phần tất yếu trong thị trường giáo dục.
Nhiều nhà phân tích còn dự đoán rằng sớm muộn gì Trung Quốc cũng vượt mặt Mỹ về quy mô kinh tế.
Nhưng chỉ cách đây vài chục năm, Trung Quốc là một nước nghèo nàn và lạc hậu. Vào năm 1980, GDP của Trung Quốc chỉ là $200.
Sau vài chính sách kinh tế thảm họa, Trung Quốc buộc lòng phải cải cách bằng cách áp dụng nguyên lý của kinh tế thị trường. Bắt đầu ở ngôi làng tên Tiểu Cang, nông dân được phân lô và sở hữu thành quả trồng trọt của mình.
Đây được coi là cột mốc đánh dấu sự chuyển mình của đất nước tỷ dân. Từ kinh tế bao cấp, họ đi theo kinh tế thị trường, và những chính sách cũ trở thành quá khứ.
Từ một nước bị gọi là “Đông Á Bệnh Phu,” khi thả lỏng để cho người dân chút quyền làm giàu, Trung Quốc liền bứt phá. Câu nói của Đặng Tiểu Bình vẫn còn đó:
“Không cần biết mèo vàng hay mèo đen, miễn sao nó bắt được chuột”.
Ý của ông là, mô hình kinh tế nào cũng được, miễn sao làm cho đất nước giàu có. Đó chính là kinh tế thị trường.
Việt Nam phát triển hơn nhờ chính sách đổi mới
Việt Nam cũng tương tự. Từ một nước thiếu lương thực trong thập niên 1970 và 1980, chúng ta trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ ba trên thế giới. Ngoài ra, chúng ta bán cho thế giới cà phê, vải, và cao su.
Tất cả bắt đầu với chính sách đổi mới từ năm 1986, khi mỗi cá nhân được sở hữu thành quả của mình và được làm giàu, đất nước cũng giàu có theo.
Thay vì phải xếp hàng chỉ để mua thịt, bây giờ nếu bạn đói, bạn chỉ cần mở điện thoại ra đặt hàng, sẽ có người giao tận nhà.
Thay vì có bún mắng cháo chửi, các quán phải cạnh tranh và khách hàng được lựa chọn, nhờ vậy mà chất lượng phục vụ được cải thiện. Khách hàng được lựa chọn và người bán nâng cao chất lượng phục vụ.
Kết luận
Cho dù bạn lấy ví dụ ở nơi nào đi nữa, sự ưu việt của kinh tế thị trường vẫn thống trị.
Cách duy nhất để làm giàu là trao đổi hàng hóa, sản xuất, và con người được quyền sở hữu thành quả của mình. Ai cũng ích kỷ theo đuổi lợi ích riêng, nhưng trong kinh tế thị trường, bạn phải phục vụ một ai đó. Bạn làm giàu cho bạn, tôi làm giàu cho tôi. Khi ai đó làm giàu cho bản thân, họ làm giàu cho đất nước.
Kinh tế thị trường thắng, kinh tế bao cấp thua. Không bàn cãi.
Nguyễn Trọng Nhân, TNN Journal, 26.8.2025