Dưa Leo là một YouTuber gây tranh cãi. Với hơn 1 triệu người theo dõi, hơn 1,000 videos, anh ấy đã để lại một dấu ấn kể từ khi kênh hoạt động từ năm 2009. Lướt mạng xã hội, mình thường xuyên thấy những lời phê bình như sau:
- “Thằng T-rex này vẫn còn tồn tại à.”
- “Bọn 3 que này làm còn-ten rồi khều đô-nây.”
Phần lớn lời phê bình thường đến từ một vùng địa lý nhất định, không phải là Sài Gòn, và chủ yếu tập trung vào ngoại hình chứ ít bàn về quan điểm. Anh ấy có quyền nói, bạn có thể chê hoặc khen, còn mình thì ngồi quan sát cả hai.
Đây là câu hỏi để chúng ta cùng suy luận: “Những người như Dưa Leo đóng vai trò gì trong xã hội?”
Hay hỏi hàn lâm hơn: “Vai trò của nội dung phản biện và truyền thông độc lập là gì trong một xã hội hiện đại?”
Trước tiên, để trả lời, chúng ta hãy nhìn xung quanh nơi mình đang sống. Những vấn đề gì đang tồn tại mà khiến bạn cảm thấy chán nản và bực bội? Ô nhiễm, hành chính, gian lận, giá nhà tăng, thực phẩm bẩn, truyền thông bẩn, lòng yêu nước cực đoan, xung đột Bắc Nam, hay làn sóng xuất ngoại.
Những thứ đó đang được bàn tán mỗi ngày ở trên mạng hay ngoài quán cà phê. Bạn có thể tìm thấy nó trên tất cả trang báo. Còn không, nó là cuộc trò chuyện trong các nhóm kín giữa các bạn thân.
Dưa Leo nói về những cái đó như để tâm sự, lấy nó làm điểm nhấn. Như Kenh14 nói về người nổi tiếng hay báo Tuổi Trẻ viết về xã hội. Sự khác biệt là những người như Dưa Leo làm nội dung với tư cách cá nhân, còn nhà báo làm dưới vỏ bọc của cơ quan báo chí. Nếu lấy đi cái mác đó, tất cả họ đều là cá nhân.
Giả sử bây giờ những người như Dưa Leo im lặng, không nói, và phớt lờ, thì sao? Mọi thứ gần như không có gì thay đổi.
Nạn ô nhiễm, gian lận, truyền thông bẩn, hay lòng yêu nước cực đoan vẫn tồn tại. Không những vậy, nó sẽ trở nên tồi tệ hơn vì thiếu tiếng nói phản biện để cân bằng lại.
Dưa Leo chưa bao giờ là vấn đề bởi vì có anh ấy hay không, những thứ làm bạn bức xúc vẫn không biến mất.
Tiêu chuẩn kép trong cách công chúng phản ứng
Gần như có một tiêu chuẩn kép đang tồn tại. Bạn tập trung vào những người như Dưa Leo, rồi quên đi rằng ở ngoài kia có vô số kênh nhảm nhí khác độc hại hơn đang tồn tại. Sau đây là vài tiêu đề của họ:
- Châu Âu ngày càng nghèo đi.
- Người dân Hàn Quốc ngày càng khốn khổ.
- Anh Quốc đang sụp đổ.
- Người nghèo ở Mỹ đang gia tăng.
- Thằng hề Zelensky sắp sụp đổ.
Bất cứ ai có chút tư duy phản biện cũng thấy sự vô căn cứ và bóp méo đó. Nhưng lạ lùng thay, họ chỉ chỉ trích Dưa Leo, rồi phớt lờ những kênh dối trá khác. Đó là định nghĩa của tiêu chuẩn kép.
Sự không hoàn hảo của truyền thông cá nhân
Dưa Leo không hoàn hảo vì hoàn hảo là một thứ không hề tồn tại. Làm truyền thông ở cấp cá nhân thì ý kiến cá nhân luôn là trọng điểm.
Cũng như hàng ngàn TikToker hay YouTuber đang tồn tại ở ngoài kia, cá tính của người trình bày gánh phân nửa giá trị. Ngay cả phóng viên hay nhà báo cũng thường xuyên phải xin lỗi vì đưa tin không chính xác. Nếu ở quy mô chuyên nghiệp, sự hoàn hảo không tồn tại, thì bạn khó mà yêu cầu điều tương tự ở cấp cá nhân.
Một lần nữa, họ phớt lờ những sai lầm của báo chí và các TikToker triệu người theo dõi, rồi dồn sự chú ý vào sự sai lầm vô tình của những cá nhân như Dưa Leo. Đó chính là tiêu chuẩn kép.
Vai trò quan trọng của những người như Dưa Leo trong xã hội
Vậy, những người như Dưa Leo đóng vai trò gì trong xã hội? Mình có thể nêu vài điều quan trọng:
1. Tiếng nói phản biện
Nếu không có những cá nhân như Dưa Leo, truyền thông tư nhân ở Việt Nam sẽ còn những kênh: TheAnh28, Beat, CafeBiz, Không Sợ Chó, hay Kenh14.
Họ ngày ngày tạo ra những nội dung: số người giàu ở Việt Nam tăng nhanh nhất thế giới, ca sĩ lộ hàng, mới 20 tuổi nhưng kiếm được 1 tỷ một tháng.
Vai trò của truyền thông phản biện là phản bác những thông tin sai sự thật và cung cấp góc nhìn độc lập. Tất cả đều tuân thủ pháp luật và hợp pháp. Nếu Mỹ có Vox và Ben Shapiro, thì Việt Nam có Dưa Leo là điều bình thường. Chúng ta là một quốc gia có luật pháp và tư duy mở chứ không phải là Bắc Hàn.
2. Giúp làm sạch mạng xã hội
Khi có tiếng nói phản biện, các kênh khác sẽ chịu áp lực vì họ không thể đăng tải thông tin rác quá nhiều và quá lâu. Ngược lại, khi thấy những kênh như Dưa Leo tồn tại và phát triển, các nhà sáng tạo sẽ nhìn thấy cơ hội và tham gia.
Có thể nói, những kênh như Dưa Leo ra tín hiệu cho thấy thị trường có nhu cầu cho nội dung phản biện và độc lập. Nếu bạn để ý, trong vài năm trở lại đây, số kênh như Dưa Leo ngày càng nhiều. Một phần vì xã hội thoáng hơn và một phần vì người ta đã coi đó là điều bình thường.
3. Nói giùm người khác
Đây là điểm gây tranh cãi. Ví dụ tiêu biểu là rì-viu phim hay bàn luận về một sự nhức nhối nào đó, như tại sao phim Việt Nam dở, từ ngữ miền Nam đang bị Bắc hóa, hay ngộ nhận về phân biệt vùng miền.
Nhờ vậy mà nhiều người cảm thấy bớt áp lực vì có người nói thay cho mình, nếu không thì sẽ rất ức chế. Tâm lý chúng ta sẽ thoải mái hơn vì điều đó.
Kết luận
Nhìn rộng hơn, truyền thông độc lập giúp cải thiện mạng xã hội, thị trường tài chính, sản phẩm và con người.
Những vụ như trái phiếu, condotel, hay bất động sản chậm ra sổ là một hậu quả của việc thiếu thông tin đa chiều. Nhưng một số người lại im lặng trước những cái đó, chỉ để tập trung vào một cá nhân.
Xã hội cần nhiều người như Dưa Leo hơn. Khi mình nói “Dưa Leo,” ý của mình không phải là một cá nhân, mà là một ẩn dụ cho truyền thông độc lập và phản biện.
Hay nói cách khác, chúng ta cần nhiều kênh độc lập và nhiều người tham gia hơn, bởi vì họ đóng vai trò quan trọng trong dư luận và ngăn chặn thông tin rác.
Nguyễn Trọng Nhân, TNN Journal, 27.7.2025