Có rất nhiều hình ảnh xấu xí ở Hà Nội trong đại hội A80 vừa qua: chen lấn, xô đẩy, lớn tiếng, và xung đột. Khi nhắc đến Hà Nội, mình nghĩ tới câu thơ:
“Chẳng thơm cũng thể hoa nhài.
Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An.”
Nhưng vì lý do nào đó, hình ảnh người Hà Nội thanh lịch đã bị thay thế bởi cảnh xô đẩy và lớn tiếng. Thay vì xếp hàng chờ tới lượt mình, họ chọn chen lấn. Từ bao giờ Hà Nội lại trở nên lộn xộn như vậy? Trong đợt diễu binh 30 tháng 4 ở Sài Gòn cũng có chen lấn, nhưng ít hơn.
Vấn nạn chen lấn hay thiếu ý thức xếp hàng đã bị lên án từ lâu. Mình còn nhớ chục năm trước, báo Tuổi Trẻ đã có những tiêu đề sau:
- Người Việt chỉ xếp hàng khi bị bắt buộc.
- Ngất xỉu vì chen lấn mua vé xe.
Nhưng có quá đáng để nói vậy không? Chen lấn là nét văn hóa hay là kết quả của môi trường và thời thế?
Theo mình, vật chất ảnh hưởng đến ý thức. Khi thiếu niềm tin, con người chen lấn. Còn khi có sự ổn định, họ sẽ xếp hàng.
Thiên tai ở Nhật và sự trật tự
Mỗi lần Nhật Bản có thiên tai, dù là sóng thần hay động đất, người dân ở các vùng bị ảnh hưởng không náo loạn. Thay vì chen lấn, họ trật tự xếp hàng để nhận lương thực và sự hỗ trợ. Gần như không có xung đột hay tranh chấp gì.
Có một tình huống được kể lại rằng: có một cậu bé 9 tuổi được mọi người nhường lên trước để nhận thức ăn vì sợ cậu đói. Thay vì tận dụng điều đó, cậu bé đã để đồ ăn lại chỗ cũ và nói: “Bởi vì còn có nhiều người chắc đói hơn con. Bỏ vào đó để các cô chú phát chung cho công bằng.”
Hãy tưởng tượng, liệu một cậu bé ở Trung Quốc hay Việt Nam sẽ nói điều tương tự? Thực hư câu chuyện ra sao không ai rõ. Có thể là chuyện hư cấu. Nhưng nếu là người Nhật nói thì sẽ có người tin vì đó là điều bình thường ở họ.
Vậy Nhật Bản có gì để con người sống trật tự. Trong nhiều yếu tố, hàng đầu có lẽ là nền kinh tế phát triển, hệ thống an sinh xã hội toàn dân, và một bộ máy công quyền liêm chính. Nên khi có khủng hoảng, con người không tranh chấp, mà họ kiên nhẫn xếp hàng để được trợ giúp.
Đó là trong lúc hoạn nạn, còn đời sống hằng ngày cũng không khác. Không chỉ Nhật Bản, bạn cũng sẽ thấy điều tương tự ở Mỹ, Úc và Châu Âu. Người ta xếp hàng để lên xe điện, để đi ăn, và lên thang cuốn. Nó cho thấy một xã hội phát triển và văn minh.
Vấn nạn chen lấn ở các nước nghèo
Còn ở những nước đang phát triển, chúng ta thấy điều ngược lại. Dù là Việt Nam, Trung Quốc, hay Châu Phi. Chen lấn được coi là lẽ thường. Người ta chen lấn khi mua hàng, khi tính tiền, khi lên tàu về quê, khi đi chùa hay khi nhận quà.
Mình còn nhớ chục năm trước, mình phải chen lấn để mua vé xe. Lúc đầu, mình cũng kiên nhẫn chờ đến lượt. Nhưng khi bị người khác chen hàng quá nhiều lần, mình đã phải trở thành người mà mình ghét. Bởi vì nếu đứng đó chờ thì sẽ không bao giờ mua được.
Một lần đi siêu thị ở nước ngoài, mọi người đang đứng xếp hàng. Bỗng nhiên có một cô nào đó nói lớn tiếng, ngang nhiên chen lấn lên đầu. Anh nhân viên thu ngân lắc đầu và cho qua. Khỏi cần đoán thì bạn cũng biết họ đến từ đâu. Có một thời gian, ở một số nơi, bảng “Vui lòng xếp hàng” chỉ được ghi bằng tiếng Việt.
Sự khác biệt là gì? Môi trường và niềm tin. Chúng ta có thể trách nhưng nên tìm hiểu vì sao để cảm thông hơn.
Thói xấu chen lấn thời bao cấp
Một yếu tố ảnh hưởng hàng đầu là lối sống từ thời bao cấp. Phần lớn các bạn trẻ thời nay chỉ biết qua sách vở và phim ảnh. Nó sẽ giải thích phần nào vì sao nhiều người lớn lại có ý thức kém hơn người trẻ.
Một cảnh phim về thời bao cấp có lời thoại như sau:
- “Chị đi mà phản ánh”. “Nào. Cô kia mua gì?”
- “Nguyên tắc cái gì. Có mà nguyên tắc nhập nhằng của các bà í.”
Đó là sự bực bội của một người khi đã xếp hàng cả buổi nhưng không mua được thịt, rồi còn bị nhân viên cửa hàng mậu dịch la mắng. Nó liên quan gì đến văn hóa xếp hàng? Rất nhiều.
Vào thời bao cấp, hàng hóa khan hiếm và cửa hàng gần như độc quyền. Tất cả phải giao dịch bằng tem phiếu. Để mua thịt, rau, hay bất cứ thứ gì, bạn phải dậy từ sáng sớm. Nhưng khi tới lượt mình thì hết hàng.
Trong sự bất mãn đó, người ta dần mất niềm tin. Tại sao họ phải kiên nhẫn xếp hàng khi biết không chắc sẽ còn thịt để mua? Cho nên chen lấn trở thành lẽ phải.
Ở Trung Quốc vào thời bao cấp, xô đẩy và chen lấn trở thành lối sống. Những người sống qua thời đó đã kể lại:
“Nếu bạn muốn mua cái gì hay làm bất cứ thứ gì, bạn phải xô đẩy. Nếu không sẽ bị bắt nạt.”
Từ đó tạo ra hình ảnh “Người Trung Quốc xấu xí,” một phiên bản trái nghịch đối với người Hoa ở Hong Kong hay Đài Loan.
Việt Nam có lẽ cũng không quá khác. Bất cứ ai sống trong thời đó cũng phải như vậy, nếu không sẽ chịu thiệt.
Việt Nam cũng có giai đoạn bao cấp, nhưng không lâu bằng Trung Quốc. Miền Nam may mắn hơn khi chỉ sống qua một thập niên, còn miền Bắc thì tận ba thập niên. Chính điều này đã dẫn đến sự khác biệt về lối sống và văn hóa giữa hai vùng miền.
Người miền Nam thường được biết đến là niềm nở, tử tế, chịu xếp hàng, và nhường nhịn hơn. Không phải vì họ thượng đẳng hơn, mà vì họ sống trong môi trường trù phú của nền kinh tế thị trường từ thời Pháp và Mỹ.
Miền Bắc thì ngược lại, kinh tế bao cấp đã vô tình tạo ra bún mắng cháo chửi và thói xấu chen lấn.
Giới trẻ tiến bộ hơn người lớn
Nhưng đó là quá khứ. Bây giờ, các bạn trẻ đã tự giác xếp hàng, từ việc đi mua trà sữa, nhận quà, vé xem phim cho đến coi nhạc hội.
Những ai sống qua thập niên 2000 trở đi sẽ thấy văn hóa xếp hàng dần được hình thành khi các chuỗi KFC, Lotteria, và McDonald’s xuất hiện. Nhân viên được đào tạo là nếu thấy ai chen lấn, hãy kêu họ xếp hàng. Cộng thêm sự dư thừa của cải trong thời kinh tế thị trường, người trẻ không cần phải chen lấn. Họ có thể kiên nhẫn xếp hàng, vì biết mình sẽ mua được hàng.
Hồi đầu tháng mình đi Phúc Long ở Aeon Huế. Mình đã phải xếp hàng chờ hơn nửa tiếng nhưng không thấy ai chen lấn. Điều đó cho thấy khi vật chất đầy đủ và môi trường được cải thiện, ý thức con người cũng cải thiện theo.
Các bạn trẻ nên cảm thông cho thế hệ bao cấp, trong đó có cha mẹ và cô chú của mình.
Lỗi không phải ở họ, mà ở thời cuộc. Mình gọi đó là khoảng cách thế hệ: thế hệ kinh tế thị trường và thế hệ bao cấp.
Thế hệ trẻ phải tiến bộ hơn thế hệ trước. Dần dần, khi kinh tế phát triển, xếp hàng sẽ trở thành lẽ thường và chen lấn sẽ là chuyện quá khứ.
Bàn về người Trung Quốc xấu xí
Khi bàn về những thói hư tật xấu, chúng ta phải nhắc đến cuốn sách nổi tiếng và tai tiếng “Người Trung Quốc xấu xí” hay “The Ugly Chinaman.” Được xuất bản năm 1985 bởi tác giả Bá Dương. Tác phẩm đã không ngần ngại chỉ ra những nhược điểm của một bộ phận lớn người Trung Quốc.
Vào thời điểm đó, Trung Quốc vừa mới chuyển hướng sang kinh tế thị trường sau nhiều chính sách sai lầm dẫn đến khủng hoảng. Tác hại nặng nề nhất là ở mặt văn hóa, ý thức, và nhận thức.
Trung Hoa trước đây được biết đến là một dân tộc văn minh và tiên tiến. Họ đã phát minh ra giấy, pháo hoa và xây vạn lý trường thành. Nhưng vào thập niên 1950 trở đi, cái tên Trung Quốc đã bị gắn liền với nhiều điều tiêu cực.
Người Trung Quốc thường bị phàn nàn là thô bạo, chen lấn, và lớn tiếng.
Tuy nhiên, bắt đầu từ những năm 2010, khi thế hệ lớn lên trong thời kinh tế thị trường bắt đầu trưởng thành, họ đã dần thay đổi định kiến này.
Đến các thành phố lớn, bạn sẽ thấy người trẻ xếp hàng khi mua Starbucks, McDonalds’, hay đơn giản là chờ lên xe điện.
Môi trường nào, con người đó
Tất cả xã hội đều phát triển theo từng giai đoạn. Thế hệ sau phải tiến bộ hơn thế hệ trước. Chúng ta có câu “Con hơn cha là nhà có phúc”. Các bạn trẻ của thời kinh tế thị trường phải văn minh hơn cha mẹ của mình thời bao cấp.
Xếp hàng là một ví dụ. Nó phản ánh niềm tin vào sự dư thừa của vật chất, và nói lên sự công bằng. Nó cho thấy những thói hư tật xấu không phải là dân tộc tính, mà là kết quả của môi trường và thời thế.
Đất nước nào cũng sẽ như vậy, trừ khi đó là đất nước không chịu phát triển.
Nguyễn Trọng Nhân,TNN Journal, 28.8.2025