Mình hay uống trà Phúc Long, một ly trà vải lài giá 65,000 đồng.
Mình xin mượn nó để mình giải thích vài khái niệm trong kinh tế học. Như lạm phát, cạnh tranh, và năng suất, nhưng quan trọng nhất là chỉ có thị trường tự do mới làm được ly Phúc Long này.
Nếu bạn không tin thì để mình ví dụ. Trông đơn giản nhưng nó rất phức tạp. Mình mượn ý tưởng từ bài văn “Tôi, cây viết chì” của Leonard E Read, và được quảng bá bởi Milton Friedman.
Cho những bạn chưa biết. Bài luận văn “Tôi, cây viết chì” nói về sự hình thành của một cây viết chì.
Tưởng rất đơn giản, nhưng để tạo ra được cây viết chì thì phải có sự tham dự của rất nhiều người trong xã hội, đồng thời phải có sự kết hợp rất nhiều vật chất trong thiên nhiên.
Một người không thể tự làm ra một ly trà
Ly trà vải lài của Phúc Long nhìn rất đơn giản, nhưng mình dám khẳng định không ai trong chúng ta có thể tự làm ra được nó.
Để làm ra một ly này, bạn cần vải, cần trà, nước đá, cái ly, nhân viên, mặt bằng, điện và nước.
Bây giờ, nếu bạn phải tự làm ra một ly trà vải, thì gần như không thể. Ý mình không phải là bạn ra siêu thị, mua trà rồi về tự pha.
Bạn phải tự lực làm tất cả từ đầu đến cuối:
- Bạn phải có đất để trồng trà. Nghĩa là bạn phải là một nông dân. Canh tác quanh năm suốt tháng ở vườn trà. Quá trình này cần vài năm nếu bạn có kinh nghiệm. Sau đó, bạn phải phơi trà rồi tự chế biến.
- Bạn phải trồng vải. Nghĩa là bạn phải có thêm vườn vải. Cái này cũng mất thêm vài năm.
- Bạn phải tự làm ra cái ly. Có thể bằng giấy, nhựa, hay thủy tinh. Nghĩa là bạn phải sản xuất công nghiệp. Cái này không rõ sẽ tốn bao nhiêu nhưng chi phí sẽ không thấp.
- Bạn phải thuê một cửa hàng, tự chuyển tất cả nguyên liệu đó. Còn nữa, bạn phải chế ra cái xe để chuyển hàng. Cái này càng bất khả thi.
- Cuối cùng, bạn phải tự tìm công thức pha chế. Pha trà nhìn đơn giản. Bạn pha cho mỗi bạn uống thì dễ. Còn để pha cho người khác và thuyết phục họ trả 60,000 đồng để uống là chuyện khác. Ly trà của bạn phải ngon và vị phải được chuẩn hóa lần này đến lần khác.
Tạo ra một ly trà cần sự hợp tác của rất nhiều người
Nếu để ý, từ đầu đến cuối, để làm ra ly trà này, nó cần sự hợp tác của hàng ngàn con người xa lạ. Họ không hề biết nhau và không có mục đích chung. Nhưng kết quả cuối cùng lại là một ly trà.
Theo Adam Smith, họ tuy theo đuổi lợi ích riêng, nhưng được thúc đẩy bởi bàn tay vô hình để làm tốt cho xã hội. Từ sản phẩm họ làm, dịch vụ họ cung cấp, họ đều ích kỷ, nhưng kinh tế thị trường biến họ thành người tử tế.
Giả sử, nếu làm theo chỉ định của ai đó thì con người sẽ không tự khám phá hay nghiên cứu.
Họ sẽ không biết cách làm giá cả, không biết nên làm ra bao nhiêu, bán ở đâu. Cho dù nếu thành công, nó sẽ là một ly trà vải tệ.
Chỉ có kinh tế thị trường mới tạo ra ly trà Phúc Long
Phúc Long may mắn khi bắt đầu ở miền Nam, cụ thể là ở Bảo Lộc trước năm 1975. Nếu họ bắt đầu ở một nơi khác thì sẽ không có được thành quả như ngày hôm nay.
Ly Phúc Long này giống như cây viết chì của Leonard E Read. Nó là một kết quả của sự tình cờ.
Không có một chỉ định nào bắt buộc nhân viên này phải làm ra ly Phúc Long, hay là không có một cái chỉ thị nào yêu cầu con người phải khám phá ra ly trà vải lài. Mà theo thời gian, họ khám phá, họ pha chế, họ sáng tạo, rồi kết quả cuối cùng là một ly trà.
Chỉ có kinh tế thị trường mới cho phép con người tự do khám phá và buôn bán kiếm lời. Nếu con người bị khóa trong một khuôn khổ nào đó, ví dụ như nền kinh tế bao cấp có chỉ định, thì chúng ta sẽ thiếu vắng những sản phẩm sáng tạo.
Ly trà vải Phúc Long sẽ ra sao trong nền kinh tế tập trung?
Thay vì có ly trà vải lài thơm, chúng ta chỉ có một ly trà nhạt nhẽo không có vị. Sẽ không có quán, không có máy lạnh, không có một thương hiệu như bây giờ.
Rồi khi mình mua ly Phúc Long, cô nhân viên thay vì niềm nở, cổ sẽ quát và chửi bới: “Sao hả. Mua không mua thì biến.”
Đó là mô hình kinh tế tập trung, với cửa hàng mậu dịch thời kinh tế bao cấp.
Khi chúng ta hiểu rằng, nền kinh tế quá phức tạp để bất cứ ai có thể tự lực, chúng ta có thể kết luận rằng chỉ kinh tế thị trường mới giải quyết được vấn đề cung cầu của xã hội.
Nếu không cho con người sáng tạo, khám phá, và cạnh tranh, nền kinh tế đó sẽ mắc kẹt.
Cho nên, ly Phúc Long này nhìn đơn giản nhưng phức tạp, bởi vì chỉ có thị trường tự do mới có thể làm ra nó.
Nguyễn Trọng Nhân,TNN Journal, 07.10.2025