Có những thứ đã bị chôn nhưng không chết. Để rồi sau một khoảng thời gian, con người tự tìm tới nó. Nhạc Vàng là một ví dụ. Mượn lời của Đỗ Trung Quân trong bài “Bolero bị chôn mà không chết.”
Giữa năm 2023, mình và cô bạn Hà Nội lái xe lên Đỉnh Mẫu Sơn ở Lạng Sơn chơi. Sau một hồi đi vòng vòng chụp hình, mình chợt nghe một giai điệu và lời ca quen thuộc.
“Tôi ca không hay, tôi đàn nghe cũng dở.
Nhưng nàng khen nhiều và thật nhiều.”
Mình tiếp tục tới gần, tưởng là có du khách miền Nam nào đó. Âm thanh càng rõ ràng hơn.
“Hôm nay, đón cánh thiệp hồng.
Em báo tin mừng lấy chồng giàu sang.
Đời em nhiều may mắn.
Có nhớ anh nhạc sĩ nghèo này không?”
Khi tới gần, mình thấy một chú người miền Bắc. Vừa ngồi hút thuốc vừa mở bài đó. Mình nói thầm trong đầu: “Dân Bắc mà cũng nghe Quang Lê, nhạc Vàng?”
Mình sanh cuối thập niên 1980, cho nên không có ký ức gì về cái gọi là Sài Gòn xưa hay miền Nam xưa. Cứ mỗi lần nghe các cô chú nhắc tới những cụm từ như “hồi đó” hay “trước bảy lăm,” mình gần như không có sự kết nối gì. Cuộc chiến đã chấm dứt hơn nửa thế kỷ, và thế hệ hiện tại chỉ biết tới qua lời kể, trang sách, và hình ảnh.
Mình còn nhớ hồi nhỏ, cha mẹ hay nghe Paris By Night và Asia. Lúc đó còn nhỏ nên đối với mình, những bài hát đó nghe buồn ngủ, vì nó có giai điệu chậm rãi và lời nhạc uỷ mị. Mình nghe Tuấn Vũ hát “Nếu chiều nay không có anh” mà không hiểu gì. Rồi nghe Hoàng Lan hát “Hôm chia tay chiều Chủ Nhật, anh bảo rằng, tuần sau anh đến” mà thấy mệt mỏi.
Nhưng thời gian trôi qua, mình trưởng thành và va chạm xã hội. Phải sau hơn chục năm, mình mới bắt đầu cảm nhận được ý nghĩa trong các bài nhạc vàng. Để rồi bây giờ, khi đã nghe hơn mấy trăm bài, mình bắt đầu hình dung được một phần nào về xã hội miền Nam trước đây.
Cứ mỗi lần mình hỏi người lớn về hồi đó hay trước 1975, đa số không muốn nhắc tới. Họ đã trải qua quá nhiều và không muốn nhớ lại. Nhưng các bài hát “thời vàng son” vẫn còn tới bây giờ. Dù chỉ là phiên bản lãng mạn hóa qua góc nhìn của các nhạc sĩ, nhưng nó phần nào miêu tả bối cảnh của thời thế. Bây giờ khi nhìn lại, các bài hát như các trang sử, kể lại cho người nghe về một dĩ vãng để người ta hoài niệm.
Hiện tại, khi các bài hát thị trường chiếm sóng với lời nhạc gần như vô nghĩa, cộng thêm một số bài ca ngợi vô hồn, mình càng cảm mến nhạc Vàng hơn.
Hãy coi đây là một bài hoài niệm hay một hành trình về quá khứ qua lời nhạc.
Hồi đó, hình như không có phân biệt vùng miền, xung đột Bắc Nam. Mình nhớ tới bài này Phạm Duy.
“Này cô em bắc kỳ nho nhỏ.
Này cô em tóc demi garcon.
Chiều hôm nay xuống đường đón gió.
Cô có tình cờ, nhìn thấy anh không?”
Nhiều nhạc sĩ và ca sĩ miền Bắc đã di cư vào Nam vào năm 1954. Họ khiến âm nhạc trở nên phong phú hơn bao giờ hết. Họ vào Nam, mang theo văn hóa và tri thức cộng với nỗi nhớ nhà. Mượn lời của Anh Bằng trong “Nỗi lòng người đi.”
“Tôi xa Hà Nội năm lên mười tám, khi vừa biết yêu.
Bao nhiêu mộng đẹp yêu thương thành khói tan theo mây chiều.”
Mình không rõ từ bao giờ, cái từ “Bắc Kỳ, Nam Kỳ” trở nên xung đột. Nhưng qua lời nhạc và lời kể, hồi đó người Bắc và người Nam sống vui vẻ với nhau. Cái từ “Bắc Kỳ” không mang hàm ý phân biệt vùng miền.
Đôi khi mình gặp các cô chú Bắc 54 lớn tuổi, họ còn tự xưng mình là Bắc Kỳ, vì với họ, hai chữ này chỉ đơn giản nói lên xuất thân, giống như Trung Kỳ hay Nam Kỳ.
Hồi đó, mặc dù là thời chiến, nhưng các nhạc sĩ không có chính trị hóa lời nhạc. Họ chỉ miêu tả cảm xúc con người trong thời chia ly.
Đây là lời trong bài “Về đây anh”:
“Người ơi! Nước Nam của người Việt Nam.
Vì đâu oán tranh để lòng nát tan.
Đọc những lời nhạc này, mình thấy miền Nam xưa một nơi hiền hòa. Không có hận thù hay oán trách, nhạc Vàng chỉ có tình yêu và sự khao khát hòa bình.
Nhạc sĩ Trầm Tử Thiên miêu tả cảm xúc này trong bài “Hòa bình ơi, Việt Nam ơi”:
“Mai đây Hòa Bình.
Con tàu chở đoàn người di cư.
Về thăm đất Bắc thân yêu.
Ðã xa lìa cả thời niên thiếu.”
Sự chia rẽ Bắc Nam chỉ là kết quả của thời thế và lời của Lam Phương trong “Chuyến đò vĩ tuyến.”
“Hò ơi. Ơi hò.
Dòng sông mơ màng và đẹp lắm.
Anh ơi ai nỡ chia đôi bờ.
Để tình ta ngày tháng phải mong chờ.”
Sự đau thương của thời thế được biến thành những từ nhẹ nhàng đi vào lòng người. Không thù ghét ai. Đây là lời của bài “Căn nhà màu tím” của Hoài Linh.
“Chiều nhìn ra đầu ngõ.
Dâng dâng niềm thương nhớ.
Dáng xinh xinh một người.“Đời anh đây đó mười phương.
Gặp em anh đã thương càng thương.
Thương đôi môi đầy nhựa sống.
Thương tia mắt dào dạt sóng.
Tuổi ngọc xuân son.
Nét ngà khuôn trăng tròn.Tình anh cao vút Trường Sơn.
Gặp em anh ước mong gì hơn.
Cho anh bông hồng còn thắm.
Cho anh trái ngọt vườn cấm.
Còn gì cho nữa tiếng ru trẻ thơ.”
Một chàng lính trẻ đi về thăm nhà. Anh ấy không mong muốn gì hơn ngoài tìm được một nửa của mình. Hoài Linh đã miêu tả người vợ của mình trong bài “Về đâu mái tóc người thương.”
“Hồn lỡ sa vào đôi mắt em.
Chiều nao xõa tóc ngồi bên rèm.
Thầm ước nhưng nào đâu dám nói.
Khép tâm tư lại thôi.
Đường hoa vẫn chưa mở lối.
Đường phố muôn màu sao thiếu em. Về đâu làn tóc xõa bên rèm. Lầu vắng không người song khép kín. Nhớ em tôi gọi tên, chỉ nghe tiếng là rơi thềm.”
Cảnh đẹp đô thị cũng được khắc ghi vào lời nhạc, qua lời trong bài “Mưa hồng” của Trịnh Công Sơn.”
“Trời ươm nắng cho mây hồng.
Mây qua mau em nghiêng sầu.
Còn mưa xuống như hôm nào anh đến thăm.
Mây âm thầm mang gió lên.”
Hồi đó, sự thăng hoa của tình yêu được miêu tả nhẹ nhàng và trữ tình. Như trong bài “24 giờ phép” của Trúc Phương.
“Cửa tâm tư là mắt nên khi đối mặt.
Chuyện buồn dương gian lẩn mất.
Ðưa ta đi về nguyên thủy loài người.
Lời yêu khi muốn ngỏ.
Vụng về ngôn ngữ tình làm bằng dấu đôi tay.”
Chuyện trai gái hẹn hò cũng mềm mại không kém qua bài “Chuyện hẹn hò” của Trần Thiện Thanh.
“Em có hay trời buồn trời chuyển mưa đó không?
Biết yêu em là biết nghe chờ mong.
Chuyện tình yêu muôn đời kiếp đến nay.
Nàng cứ quên hẹn hoài, chàng cứ quen chờ ai.”
Đó là khi chàng trai ở thành thị. Còn khi làm lính ở chiến trường, anh ấy không thù hận ai, không muốn tiêu diệt ai, mà chỉ muốn quay về với gia đình. Mượn lời của bài “Những đóm mắt hỏa châu” của nhạc sĩ Hàn Châu.
“Có những đêm dài anh ngồi nhìn hoả châu rơi.
Nghe vùng tâm tư cháy đỏ xoay ngang lưng trời.
Những đóm mắt hoả châu bừng lên trong màn tối.
Như mắt em sáng ngời theo anh đi ngàn lối.
Những đêm không ngủ anh ngồi tâm sự cùng hoả châu rơi.Ôi đẹp làm sao màu hoả châu.
Ðêm đêm tô son tô phấn những con đường.
Ôi những con đường mang nặng đau thương.
Cho anh nhận diện quê hương giữa đêm đen buồn.
Bằng những dòng sông chảy xuôi đêm trường.
Ôi những dòng sông nhẫn nhục đau thương.Dưới ánh châu hồng anh ngồi gọi thầm tên em.
Mơ một ngày mai pháo nổ vang trên lối về.
Những đóm mắt hoả châu là hoa đăng ngày cưới.
Khi chiến chinh hết rồi tương lai ta tìm tới.
Có nhau trong đời đêm trường không sợ lạc loài yêu thương.”
Sự đau buồn của chia ly không bị lạm dụng để thúc đẩy chính trị. Con người ít khi nào suy nghĩ quá cao xa, họ chỉ cảm nhận những thứ gần gũi bên mình. Gia đình và người thương là trên hết. Trúc Phương miêu tả qua “Để trả lời một câu hỏi.”
“Một nửa ba năm anh yêu tình áo giầy quân nhân.
Đường xuôi quân ghé lại đôi lần.
Chân qua chốn nào, thương chất lên cao.
Đã yêu lính trẻ, ngày về ai tiếc gì.
Môi em đang xinh mắt em vẫn tình.
Màu xanh về nối đôi tim, ghi dấu ngày đầu ta biết mình.”
Ngược lại, cô gái ở hậu phương cũng không có thù hận ai. Cô ấy không nhắc gì tới vinh quang, mà chỉ mong chờ ngày hết chiến tranh để chàng trai trở lại, cho dù thân xác không trọn vẹn. Nhạc sĩ Mai Châu miêu tả qua “Một người đi.”
“Tôi tiễn anh lên đường trời hôm nay mưa nhiều lắm!
Mưa thấm ướt vai gầy, mưa giá buốt con tim.
Mình cầm tay nhau chưa nói hết một câu.
Thôi đừng buồn anh nhé! Tiếng còi đã ngân dài.
Chinh nhân ơi! Xin anh chớ buồn.
Chinh nhân ơi! Xin anh chớ buồn.
Người yêu anh còn đó, người yêu anh bé nhỏ, hứa thương anh trọn đời.”
Con người vào thời đó sao hiền lành và nhân ái. Nhạc sĩ Phan Trần miêu tả trong “Cho người vào cuộc chiến.”
“Mong người đi giữa súng đạn chập chùng.
Xin hiểu cho giữa cát bụi thị thành.
Bao giờ em cũng vẫn bền một lòng.
Thương anh suốt đời anh ơi.Phương này em với những lời nguyện cầu.
Cho người đi sẽ có ngày trở về.
Cho tình ta thắm thiết tựa ngày đầu.
Xin cho chúng mình còn nhau.”
Không chỉ cảm xúc của trai gái, nỗi nhớ của người con dành cho người mẹ cũng được viết khéo léo. Trong bài “Mùa xuân của mẹ,” Trịnh Lâm Ngân miêu tả:
“Mẹ ơi! Con hứa xuân sau sẽ về.
Dù cho! Dù cho xuân đã đi qua.
Dù cho! Én từng bầy bay về ngàn.
Dẫu gì rồi con cũng về.
Chỉ bên mẹ là mùa xuân thôi.”
Hay bài “Xuân này con không về.” Lòng yêu nước được lồng ghép khéo léo:
“Con biết bây giờ mẹ chờ tin con.
Khi thấy mai đào nở vàng bên nương.
Nếu con không về chắc mẹ buồn lắm.
Mái tranh nghèo không người sửa sang.
Con biết không về mẹ chờ em trông.
Nhưng nếu con về bạn bè thương mong.
Bao lứa trai cùng chào xuân chiến trường.
Không lẽ riêng mình êm ấm.
Mẹ ơi con xuân này vắng nhà.”
Đó là thời chiến. Sau khi nghe tin sẽ có hòa bình vào năm 1973, một số nhạc sĩ đã ăn mừng. Đây là lời trong bài “Một mai giã từ vũ khí.”
“Rồi có một ngày, sẽ một ngày chinh chiến tàn.
Anh chẳng còn chi, chẳng còn chi ngoài con tim héo em ơi.
Xin trả lại đây, bỏ lại đây.
Thép gai giăng với luỹ hào sâu.
Lỗ châu mai với những địa lôi.Rồi anh sẽ dìu em tìm thăm mộ bia kín trong nghĩa địa buồn.
Bạn anh đó đang say ngủ yên.
Xin cám ơn! Xin cám ơn! Người nằm xuống.”
Còn đây nỗi niềm chờ đợi hòa bình trong bài “Qua cơn mê.”
“Một mai qua cơn mê.
Xa cuộc đời bềnh bồng.
Tôi lại về bên em.
Ngày gió mưa không còn.
Nên đường dài thật dài.
Ta mặc tình rong chơi.
Cùng nhau ta sẽ đi,
Sẽ thăm bao nơi xưa,
Vui một thuở lênh đênh.”
Nhưng thời thế đôi lúc không như nhiều người mong đợi. Sau 30.4.1975, cuộc chiến chấm dứt, nhiều gia đình đã ly tán, và cuộc khủng hoảng bắt đầu.
Nhạc sĩ Nam Lộc đã miêu tả nỗi niềm qua bài “Sài Gòn ơi vĩnh biệt.”
“Sài gòn ơi, tôi đã mất người trong cuộc đời.
Sài gòn ơi, thôi đã hết thời gian tuyệt vời.
Sài gòn ơi, tôi xin hứa rằng tôi trở về.
Người tình ơi, tôi xin giữ trọn mãi lời thề.”
Nhạc sĩ Lam Phương khi còn ở hải ngoại, mong ước một ngày nào đó sẽ trở về, qua bài hát “Đường về quê hương.”
“Quê hương ơi,
Việt Nam nước tôi, tôi mong ngày về từng phút người ơi.
Quê hương tôi nằm cạnh biển khơi,
cho tôi tiếng khóc từ khi ra đời.
Bây giờ mình đã đôi nơi, bây giờ buồn lắm người ơi.”
Nếu mai này muôn lòng nở hoa,
ta lìa đất mới trong niềm vui chứa chan.
Quê hương yêu dấu với con đường thênh thang tưng bừng đón ta về.”
Mình có thể nói tiếp, nói hoài mà không hết. Nhạc Vàng vẫn sống cho tới bây giờ, vì nó đơn giản, nó hay. Nó lôi cuốn người ta bằng lời nhạc giản dị, nhưng đi thẳng vào lòng. Nó không có chính trị, hận thù, chỉ có tình yêu và sự khao khát hòa bình. Một người lính miền Nam hay bộ đội miền Bắc đều thấy mình trong đó.
Đã có một giai đoạn, nhạc Vàng bị cấm. Nhưng khi kinh tế mở cửa trở lại, người ta bắt đầu tìm kiếm lại giai điệu của một thời đã qua. Bây giờ, bạn có thể nghe người ta mở nhạc vàng khắp nơi. Tới mức đài VTV cũng có vài chương trình dành riêng cho bolero như “Thần tượng bolero” hay “Tình ca bất hủ.”
Những gì đã xảy ra trong quá khứ thì không thể thay đổi được. Lịch sử cũng không có “nếu”. Nhưng di sản văn hóa của một giai đoạn của đất nước vẫn còn.
Vài chục hay thậm chí cả trăm năm sau, người ta vẫn sẽ hát. Nhờ những bài nhạc Vàng, hình ảnh của Sài Gòn xưa và miền Nam sẽ được lưu giữ. Những địa danh như đường Duy Tân vẫn được nhớ qua bài “Trả lại em yêu,” hay cái tên Sài Gòn vẫn được nhớ tới qua lời trong “Sài Gòn thứ Bảy” hay “Sài Gòn đẹp lắm.” Người ta vẫn gọi Sài Gòn là Sài Gòn.
Nhạc Vàng đã chinh phục người khác mà không cần cưỡng ép. Tính nhân văn và nghệ thuật đỉnh cao đã thắng. Cảm ơn các ca nhạc sĩ của thế hệ nhạc Vàng đã để lại một di sản cho ngàn sau.
Nguyễn Trọng Nhân, TNN Journal, 30.4.2026