Tổng thống Pháp và vợ đã viếng thăm Việt Nam vào ngày 25/5/2025 đến ngày 27/5/2025. Điều này đánh dấu mối quan hệ ngoại giao giữa hai nước ngày càng tốt đẹp.
Khi ông Macron đi dạo phố cùng vợ, người Hà Nội vẫy tay chào. Điều đó cho thấy thái độ của người Hà Nội đối với các lãnh đạo phương Tây đã thay đổi rất nhiều. Phần lớn người dân đều có cái nhìn thiện cảm.
Trong quá khứ thì điều này hoàn toàn trái ngược. Trước đây Pháp và Việt Nam coi nhau là kẻ thù. Cả hai nước đã có một cuộc chiến. Để rồi bây giờ, hai nước bắt tay nhau, coi nhau là đối tác.
Bây giờ chúng ta có thể bình tĩnh, nhìn lại quá khứ một cách khách quan. Bỏ qua yếu tố thuộc địa, xâm lược và cai trị, Pháp đã đóng một vai trò quan trọng trong việc khai sáng, thúc đẩy Việt Nam từ một nước phong kiến sang một nước hiện đại.
Chúng ta có thể nhìn lại các di sản Pháp ở Việt Nam, và có thể tự hỏi: liệu di sản Pháp đã đóng vai trò tích cực hay tiêu cực cho Việt Nam?
Nhưng trước tiên, chúng ta hãy so sánh sự ảnh hưởng giữa Pháp và Việt Nam.
Pháp và mối quan hệ với Việt Nam
Pháp bây giờ vẫn là một cường quốc về kinh tế và quân sự. Họ nắm 1 trong 5 ghế thường trực trong Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc. Về sức hút, Pháp luôn đứng nhất nhì trong bảng xếp hạng.
Việt Nam đã hưởng lợi rất nhiều từ mối quan hệ này. Mỗi năm, có khoảng 7,000 du học sinh Việt Nam sang Pháp học tập.
Chúng ta xuất khẩu sang Pháp 3.4 tỷ đô la. Tính đến thời điểm hiện tại, có khoảng 300,000 người gốc Việt đang ở Pháp và đang là cầu nối giữa hai nước.
Với tư duy hiện đại, cởi mở, chúng ta có thể nhìn lại quá khứ để nhận xét về những di sản Pháp ở Việt Nam.
Cứ mỗi lần mình đi du lịch tới bất cứ thành phố nào, mình cũng đều tìm tới những công trình thời Pháp để chụp ảnh. Pháp để lại quá nhiều công trình, dấu ấn về văn hóa và nghệ thuật. Danh sách này không thể kể hết, mà chỉ có thể kể vài cái tiêu biểu.
Để mình liệt kê ra cho các bạn thấy các di sản Pháp ở Việt Nam.
Chữ quốc ngữ – Di sản từ nước Pháp
Bắt đầu với cái quan trọng nhất: chữ viết.
Hãy hình dung, bây giờ bạn phải viết tiếng Việt bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm thì nó sẽ ra sao? Phải mất bao lâu để người bình thường có thể học hết được? Rất lâu, rất khó và rất rối. Chữ quốc ngữ của chúng ta hiện nay được sáng tạo bởi người Bồ Đào Nha từ năm 1638.
Ông Alexander de Rhodes, hay còn gọi là cha Đắc Lộ, ông là người Pháp, đã cải tiến nó, rồi từ từ phát triển ở Việt Nam. Bắt đầu ở Đàng Trong, rồi lan rộng khắp toàn quốc. Ngày nay, cái tên ông ấy được dùng để đặt cho một con đường ở Sài Gòn. Nhờ Latin hóa tiếng Việt, mà chúng ta không mất quá nhiều thời gian để học. Chúng ta có thể dùng bàn phím một cách dễ dàng, chúng ta có thể học tiếng Anh tiếng Pháp nhanh hơn các dân tộc Đông Á khác.
Nhiều lúc mình tự hỏi là nếu không có phiên bản tiếng Việt Latin thì sẽ ra sao? Tiếng Việt chúng ta hiện nay có lẽ sẽ rất khác. Việc Latin hóa tiếng Việt đã giúp thúc đẩy sự phát triển, và giúp xóa bỏ nạn mù chữ.
Đó là di sản quan trọng nhất, quyết định tất cả còn lại.
Người Pháp du nhập cà phê – người Việt nâng trình cà phê lên thành văn hoá
Tiếp theo là cà phê, được du nhập vào Việt Nam từ năm 1857 bởi các nhà truyền đạo người Pháp. Hiện nay, cà phê là một phần không thể thiếu trong văn hóa Việt Nam, và là một biểu tượng văn hoá Việt. Nhắc tới Việt Nam, người ta nhắc tới ly cà phê sữa đá.
Trong năm 2023, Việt Nam đã xuất khẩu 1,62 triệu tấn cà phê. Và là nước xuất khẩu cà phê lớn thứ hai trên thế giới.
Cà phê còn ảnh hưởng tới văn hóa và lối sống của người Việt. Mỗi sáng thức dậy, chúng ta phải uống một ly cà phê. Trong văn thơ, chúng ta có quá nhiều bài hát nói về cà phê, như “Cà phê một mình”, của Ngọc Lễ và Phương Thảo.
Chạy một vòng Sài Gòn, bạn sẽ thấy vô số quán cà phê: Highlands, Trung Nguyên, The Coffee House, hay gần đây là cà phê muối.
Thật bất ngờ khi một biểu tượng của văn hóa Việt Nam lại đến từ người Pháp.
Ẩm thực Việt Nam và ảnh hưởng từ Pháp
Nói về cà phê rồi thì chúng ta không thể nào không nói sang tới ẩm thực. Sau đây là những món đến từ thời Pháp thuộc, và cũng là biểu tượng của ẩm thực Việt Nam:
Bánh mì
“Bánh mì Sài Gòn 1 ngàn 1 Ổ” – Phiên bản gốc chính là bánh của Pháp. Và người Việt Nam biến tấu lại thành cái bánh nhỏ gọn, tiện lợi hơn.
Từ đó, chúng ta sáng chế ra bánh mì thịt. Chúng ta ăn chung với bò né, bò kho. Cũng giống như cà phê, nếu chạy vòng vòng Sài Gòn, bạn sẽ thấy rất nhiều xe bánh mì.
Cơm tấm
Đây mới là món ăn biểu tượng của văn hóa Việt, Hoa, Pháp.
Chuyện kể là vào thời Pháp thuộc, các nông dân ở miền tây ăn những hạt gạo tấm, một loại gạo nát. Ban đầu nó bị coi là gạo thừa, nhưng dần dần, người ta thấy nó ngon.
Hãy nhìn một dĩa cơm tấm, nó có gì? Sườn nướng của Pháp, chả trứng của người Hoa, nước mắm của người Việt.
Mặc dù chúng ta xài đũa. Nhưng khi ăn cơm tấm, chúng ta xài muỗng và nĩa. Người ta gọi là cơm tấm Sài Gòn, bởi vì sự pha trộn văn hóa của Sài Gòn đã tạo ra món ăn này.
Phở
Phở là một biểu tượng ẩm thực nổi tiếng của Việt Nam.
Truyền thuyết thì nói rằng nó bắt đầu từ Nam Định. Nhưng điều này khó thuyết phục, bởi vì người Việt thời đó không ăn bò, vì họ dùng con bò cho việc đồng áng. Lúc đó, bò là một con vật khan hiếm và mắc tiền.
Vậy phở đến từ đâu?
Đây là một giả thuyết thuyết phục nhất. Chuyện kể là vào thời thuộc địa, một người phụ bếp Việt Nam đã sang Pháp. Người Pháp có một món là pot-au-feu, đó là họ dùng nước súp chung với thịt bò. Ông đầu bếp này đã chế biến lại cho phù hợp với các binh sĩ Việt Nam sang phục vụ. Khi hỏi món này tên gì, ông nói “Pho” trong “Pot-au-feu”. Sau này, nó biến thành phở, khi trở về Việt Nam, ông ấy mở quán phở ở ga xe lửa Đà Lạt, sau đó lan rộng. Cho nên mới có câu “tô phở to như xe lửa”.
Rồi phở được địa phương hóa. Người Bắc và người Nam tự chế biến phiên bản riêng, với khẩu vị khác nhau.
Người Bắc thì hay nói rằng phở Bắc mới là chuẩn. Còn với mình, mỗi vùng miền có đặc trưng khác nhau. Mình thích phở miền Nam hơn. Ở Sài Gòn, mình thích ăn phở Hòa Pasteur, phở Hoàng, phở Hùng. Còn hàng chục quán phở khác mà mình không thể nêu hết được.
Các món ăn khác
Còn những món ăn khác như là pate, croissant, phô mai, bánh mì ngọt, tất cả đều đến từ Pháp. Nếu không có di sản Pháp, thì ẩm thực Việt Nam không đa dạng và ngon như hiện nay.
Ảnh hưởng của Pháp trong văn hoá và ngôn ngữ
Về văn hóa, Pháp đã có ảnh hưởng quá lớn đến nghệ thuật, văn học và âm nhạc. Một nhà thơ tiêu biểu nhất mình có thể nghĩ tới là Nguyên Sa, có thể bạn đã nghe qua câu thơ này:
“Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát.
Bởi vì em mặc áo lụa Hà Đông.”
Nguyên Sa tốt nghiệp từ Đại Học Sorbonne rồi trở về Việt Nam. Có rất nhiều nhân tài khác cũng đã học ở Pháp rồi trở về.
Những bài của Ngô Thụy Miên cũng được ảnh hưởng bởi Pháp. Nhạc vàng một sự kết hợp của văn hóa Việt – Pháp.
Trong cách nói chuyện, người Việt cũng xài rất nhiều từ ngữ mượn từ Pháp: a lô, ga, cái xoong, phô mai, cà phê, pha lê, công ty, đề ba, quận, xe buýt, cà rem, menu, buffet, cát xê, và vô số từ khác mà chúng ta nghĩ là tiếng Việt. Nhưng thực tế nó đến từ tiếng Pháp.
Nếu để ý, các bạn trong showbiz nói “ê kíp” cho sang miệng, mặc dù nó có ý nghĩa là đội. Đó là từ của người Pháp.
Kiến trúc ảnh hưởng từ Pháp
Còn bây giờ, đây là di sản hiển nhiên và dễ thấy nhất, đó là công trình và kiến trúc. Bạn có để ý, mỗi lần đi du lịch tới một thành phố nào đó ở Việt Nam, người ta hay tìm tới các công trình Pháp của ngày xưa.
Các thành phố lớn như Sài Gòn và Hà Nội được quy hoạch theo mô hình của Pháp. Mỗi lần mình chạy qua khu quận 3 Sài Gòn hay quận Ba Đình ở Hà Nội, mình thấy được sự khác biệt rõ rệt.
Các khu của Pháp được quy hoạch theo hình bàn cờ, hai bên đường là cây xanh. Chứ không có lòng vòng và lộn xộn như quận Bình Thạnh. Quận Bình Thạnh không được quy hoạch thời Pháp.
Sau đây là một số công trình tiêu biểu thời Pháp. bắt đầu với cái nổi tiếng nhất:
- Đó là Phủ Chủ tịch. khi có một nguyên thủ quốc gia tới thăm Việt Nam. chủ tịch nước tiếp đón họ ở phủ chủ tịch. Chúng ta đã thấy nhiều lần, nhưng có bao giờ bạn tìm hiểu về công trình này? Nó được khởi công từ năm 1901 để làm phủ toàn quyền Đông Dương. Đã hơn 100 năm trôi qua, nhưng nó vẫn tồn tại, và là biểu tượng của thủ đô và đất nước.
- Tiếp theo là nhà thờ Đức Bà. Được xây vào năm 1880, và là một biểu tượng của thành phố Sài Gòn. Thậm chí chúng ta có thể nhìn rộng hơn.
- Theo mình, khu đẹp nhất ở Sài Gòn là Công xã Paris. Hãy đứng trước nhà thờ Đức Bà. Bên phải là bưu điện Sài Gòn, bên trái là Dinh Độc Lập, đằng xa nữa là Hồ Con Rùa.
- Rồi hướng vào trong Sài Gòn là đường Đồng Khởi, bạn sẽ chạy ngang qua rất nhiều công trình khác, như là nhà hát Sài Gòn, khách sạn Continental.
- Không những vậy, khu quận 3 được coi là khu đô thị mẫu, bởi vì nó mát mẻ, đường ô vuông theo bàn cờ, nên hiếm khi kẹt xe. Đó là vì sao nhiều nhà thơ và nhạc sĩ đã lấy khu này làm cảm hứng. như Phạm Duy có bài “Trả Lại Em Yêu”.
- Ở Hà Nội, chúng ta có nhà hát lớn Hà Nội, nhà thờ lớn Hà Nội. Đó là những nơi chụp ảnh rất đẹp.
Những thành phố ở Việt Nam được Pháp quy hoạch
Rộng hơn, người Pháp đã quy hoạch rất nhiều thành phố, như Đà Lạt, Vũng Tàu, Buôn Mê Thuột, Đà Nẵng, Nha Trang. Chúng ta tới những khu này đi du lịch, nhưng ít khi nào nghĩ tới nguồn gốc của nó.
Mình là một người Vũng Tàu. Thành phố này được người Pháp quy hoạch, và có tên là Cap Saint Jacques. Nếu bạn đi tới Bãi Trước, bạn sẽ thấy dấu ấn người Pháp vẫn còn ở đây. Ở Nha Trang, khu đẹp nhất là khu bàn cờ. Mình thích nhà thờ đá ở Nha Trang – một công trình vĩ đại.
Nhắc tới thành phố, không thể không nhắc tới Đà Lạt – thành phố được người Pháp phát hiện và xây dựng. Nhắc tới Đà Lạt, người ta nghĩ ngay đến kiến trúc Pháp. Có quá nhiều thứ để nói: nhà thờ con gà, Hồ Xuân Hương, chợ Đà Lạt, biệt thự cổ, dinh Bảo Đại, ga Đà Lạt, khách sạn Dalat Palace, cao đẳng Đà Lạt.
Hạ tầng giao thông
Người Pháp còn để lại đường ray xe lửa kết nối Bắc Nam. Hơn 1700 km đường sắt vẫn còn hoạt động. Chúng ta dùng nó mỗi ngày để di chuyển.
Trước đây, có đường ray kết nối Phan Rang lên Đà Lạt nhưng đã bị tháo gỡ. Đó là một sự tiếc nuối.
Bây giờ người ta đang có kế hoạch xây dựng đường sắt cao tốc Bắc Nam và khôi phục tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt. Điều này cho thấy di sản Pháp vẫn còn ảnh hưởng rất mạnh.
Giáo dục và y tế được hưởng lợi từ Pháp để lại
Pháp đã xây vài chục bệnh viện và cơ sở y tế trên khắp Việt Nam, trong đó có bệnh viện Bạch Mai, Bệnh xá Saint-Paul, nay là bệnh viện mắt TPHCM, hay bệnh viện Nhiệt Đới, bệnh viện Trung ương Huế…
Còn nói về trường học, có quá nhiều để có thể nói hết, nhưng điển hình là có trường Petrus Ký, Marie Curie, đại học Sài Gòn, cao đẳng sư phạm Đà Lạt. Pháp cũng đã giúp hiện đại hóa chương trình học của Việt Nam.
Về tinh thần, Pháp đã đưa những giá trị nhân văn, khai phóng vào Việt Nam. Trước đây, giáo dục miễn phí, học sinh và sinh viên đi học không phải tốn tiền. Nhưng thực hư ra sao, chúng ta nên tìm hiểu thêm.
Nền kinh tế thị trường và tầng lớp doanh nhân
Về kinh tế, Pháp đã giúp xây dựng kinh tế tư bản ở Việt Nam, bằng cách giới thiệu kinh tế thị trường, quyền tư hữu, ngân hàng, và thúc đẩy tầng lớp doanh nhân.
Đó là vì sao thời Pháp có rất nhiều doanh nhân nổi tiếng, như công tử Bạc Liêu, ông Nguyễn Hữu Hào – cha của Nam Phương hoàng hậu.
Kết luận: Nên nhìn lại lịch sử một cách cởi mở
Miền Nam và Sài Gòn phát triển hơn nhiều vùng miền khác, là do họ được tư bản hóa sớm hơn, được tiếp cận kinh tế thị trường sớm hơn. Điều này có sự đóng góp rất lớn của người Pháp.
Nói thì chắc sẽ không bao giờ hết, chúng ta học lịch sử không phải để nuôi dưỡng thù hận, mà để hiểu nhau hơn.
Pháp với Việt Nam bây giờ là đối tác. Khi nhìn lại, chúng ta có thể khẳng định: di sản Pháp ở Việt Nam đã đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế, văn hóa và con người.
Mỗi lần bạn ăn một tô phở, uống một ly cà phê, đi du lịch ở Đà Lạt, hay đi chuyến xe lửa, hãy nhớ tới di sản Pháp.
Sắp tới đây, mình sẽ làm một chuyến du lịch vòng vòng, để ngắm nhìn di sản Pháp, vì suy cho cùng, di sản Pháp là một phần không thể thiếu của Việt Nam.
Nguyễn Trọng Nhân, TNN Journal, 19.3.2026