TNN Journal

Đây là bài học về hòa hợp hòa giải dân tộc vỹ đại nhất, được gắn liền với tên tuổi của cố tổng thống Mỹ, Abraham Lincoln. Nước Mỹ hiện nay là một siêu cường quốc. Nhưng ít ai biết rằng cách đây gần hai thế kỷ, Mỹ đã bị chia đôi bởi một cuộc nội chiến.

Lý do rất dễ hiểu:

• Miền Bắc, hay phe Union, cho rằng tất cả con người đều bình đẳng và nô lệ không thể có chỗ đứng trong xã hội hiện đại.

• Ngược lại, phe miền Nam, hay Confederate, cho rằng một nhóm người thượng đẳng hơn và nô lệ là lẽ tự nhiên.

Cuộc nội chiến, và cái giá của chia rẽ

Vì bất đồng, một số bang miền Nam đã ly khai, còn miền Bắc không thể chấp nhận, và cuộc chiến bắt đầu. Sau hơn 4 năm tương tàn, 600,000 binh sĩ nằm xuống, và một lý tưởng suýt bị tiêu diệt, nước Mỹ đã tìm lại hòa bình.

Vào ngày 9 tháng 4 năm 1865, tướng Robert E. Lee, thay mặt cho phe Liên minh miền Nam, đã đầu hàng. Chấm dứt chuỗi ngày đau thương. Mặc dù chỉ là một cuộc nội chiến, nhưng di sản Lincoln để lại là một bài học về đối nhân xử thế cho tất cả.

Khi chiến thắng không dẫn tới trả thù

Vào thời điểm đó, khi một bên đầu hàng, họ sẽ bị trả thù bởi phe chiến thắng. Napoleon, sau khi đánh bại đối thủ, ông đã biến các lãnh thổ thua cuộc thành chư hầu. Các đế quốc châu Âu khác, sau khi đánh bại đối thủ, đều ít nhiều nô lệ hóa dân chúng và khai thác tài nguyên. Đó gần như là quy luật từ ngàn xưa: mạnh thắng yếu thua, và bên thua sẽ bị khuất phục.

Thay vì đàn áp các binh sĩ đã buông súng, thay vì làm nhục các tướng tá đã đầu hàng, và thay vì bóc lột tài nguyên của lãnh thổ thua cuộc, thì không có chuyện gì xảy ra. Một số lãnh đạo cực đoan đã lên án Lincoln: “Tại sao chúng ta không trừng phạt họ sau tất cả những gì họ đã gây ra?”

Nhưng Hợp chúng quốc Hoa Kỳ không phải là một đế quốc và Lincoln không phải là một hoàng đế. Các vị tướng tá miền Nam đến đầu hàng được chào đón trong danh dự. Họ bắt đầu với cái bắt tay và hai bên ngồi xuống, không phải với tư cách là bên thắng hay thua cuộc, mà là các công dân chung một nước. Các tướng tá thua cuộc được giữ chức vụ, giữ súng, và ra về. Từ đó, Mỹ bắt đầu hòa hợp, hòa giải dân tộc bằng cách tái sáp nhập các tiểu bang và xây dựng lại đất nước.

Tư tưởng của Lincoln: không có kẻ thù, chỉ có con người

Với Lincoln, làm nhục phe thua cuộc chưa bao giờ là cách xây dựng hòa bình, và đàn áp không thể nào là cách chinh phục lòng người. Trong mắt ông, không có người miền Bắc hay miền Nam, bởi vì khi một người lính nằm xuống, có một người mẹ ở đâu đó đang đau khổ. Hay khi một công dân bị làm nhục, đó là nỗi xấu hổ cho một quốc gia.

Bài diễn văn Gettysburg và thông điệp lịch sử

Ông đã nói rõ điều này trong lời phát biểu tại Gettysburg vào ngày 19 tháng 11 năm 1863, sau trận đánh mang tính quyết định tại vùng đất cùng tên. Ông đã để lại một trong những bài diễn văn nổi tiếng nhất lịch sử. Bây giờ, chúng ta gọi là bài diễn văn Gettysburg. Nó như sau:

“Tám mươi bảy năm trước, ông cha ta đã thiết lập trên châu lục này một quốc gia mới, tạo ra trong tự do, và trên lý tưởng rằng tất cả con người sinh ra đều bình đẳng.

Bây giờ, chúng ta có một cuộc nội chiến đau thương, thử thách liệu rằng quốc gia này, hay bất cứ quốc gia nào được xây trên lý tưởng tương tự, có thể tồn tại hay không. Chúng ta đứng trên một bãi chiến trường đẫm máu của cuộc chiến đó. Chúng ta đến đây để biến một phần của bãi chiến trường này trở thành nơi yên nghỉ cuối cùng cho những ai đã hy sinh, để cho quốc gia này có thể tồn tại. Đây là điều đúng đắn chúng ta cần phải làm.

Nhưng nhìn rộng hơn, chúng ta không thể dâng hiến, chúng ta không thể thánh hiến mảnh đất này. Chính những chiến sĩ dũng cảm, dù đang sống hay đã chết, những người đã chiến đấu ở đây, mới mang lại ý nghĩa cho nó, hơn hẳn những gì chúng ta có thể làm được.

Thế giới sẽ không quan tâm, cũng không nhớ chúng ta nói gì ở đây, nhưng sẽ không bao giờ quên được họ đã làm gì. Việc của chúng ta, những người đang sống, là tiếp tục sứ mệnh mà họ đã hy sinh để thúc đẩy nó.

Bây giờ, việc của chúng ta là tiếp nối những điều mà các chiến sĩ đã cống hiến đến hơi thở cuối cùng, mong muốn rằng cái chết của họ sẽ không vô nghĩa, rằng quốc gia này, dưới Tạo hóa, sẽ tạo ra một kỷ nguyên tự do mới, rằng một chính quyền của người dân, bởi người dân, và cho người dân sẽ không lụi tàn khỏi mặt đất.” — Abraham Lincoln

Giai đoạn tái thiết và thống nhất nước Mỹ

Vài năm sau, khi phe Liên minh miền Nam đầu hàng, Lincoln và chính quyền Mỹ đã làm đúng với những lời trong bài Gettysburg. Nơi đó biến thành nghĩa trang cho tất cả những người lính, không phân biệt phe phái. Để rồi sau đó, nước Mỹ thống nhất, phục hồi, và trở thành cường quốc như hiện nay.

Cuộc đời của Lincoln và vai trò lịch sử

Khi nhìn lại cuộc đời của Lincoln, chúng ta cũng dễ hiểu vì sao. Sinh ra vào năm 1809 trong một gia đình nghèo, Lincoln không có cơ hội để đến trường mà phải tự học luật từ sách để dự thi làm luật sư. Ông đã thất bại vài lần trong cuộc tranh cử vào Quốc hội, để rồi thắng cử chức tổng thống vào năm 1860.

Sự thăng tiến của ông giống như được sắp đặt bởi một bàn tay vô hình, bởi vì một năm sau đó, cuộc nội chiến Mỹ bắt đầu. Nhưng sẽ ra sao nếu ngày ấy không phải là Lincoln mà là một ai đó? Có lẽ kết quả sau cuộc nội chiến đã rất khác.

Chính sách hòa giải và bài học để lại

Bài diễn văn Gettysburg không có từ ngữ ăn mừng. Nó đúng hơn là một lời kêu gọi giải hòa để đôi bên quay lại, cùng xây dựng một quốc gia theo lý tưởng ban đầu.

Chục năm sau, giai đoạn này được các sử gia gọi là “Giai đoạn tái thiết.” Chính quyền Mỹ đã hòa hợp, hòa giải dân tộc như sau:

• Không đàn áp hay trả thù phe thua cuộc, mà đối xử công bằng.

• Các tướng tá được giữ nguyên chức vụ và tái tham gia quân đội Mỹ.

• Thi hành luật 10%, cho phép các tiểu bang ly khai tái nhập Liên bang nếu 10% cử tri đồng ý.

• Thi hành chính sách tái thiết, bằng cách dùng ngân sách quốc gia để trợ giúp miền Nam.

• Thông qua Tu chính án 13, 14 và 15 để bãi bỏ nô lệ, trao quyền công dân và quyền bầu cử cho tất cả.

Lincoln không phải là người quyền lực nhất. Người ta không nhớ quân của ông đã thắng bao nhiêu trận. Sách sử chỉ nhớ đến ông về chính sách hòa hợp, hòa giải dân tộc. Di sản đó không ngừng lại chỉ ở Mỹ.

Nguyễn Trọng Nhân, 29.4.2025